Beeld: Wikimedia Commons

Iedereen kent de Slag om Stalingrad, de landingen op de stranden van Normandië op 6 juni 1944, de Slag om Arnhem en het Ardennenoffensief, maar menig belangrijke veldslag ten tijde van de Tweede Wereldoorlog is bij het Nederlandse publiek vrijwel onbekend. Vandaar vandaag dit lijstje van tien belangrijke onbekende veldslagen. Onbekend is trouwens een relatief begrip, wellicht kent u er toch wel een paar.

1. Slag van de Bzura

Kutno, Polen, 9-19 september 1939

De Slag van de Bzura, ten westen van Warschau, was de grootste veldslag tijdens de Poolse veldtocht. Aan het begin van deze veldtocht werden de Poolse legers aan de grens bij Duitsland verslagen en teruggedrongen, als gevolg van de enorme Duitse overmacht. Twee Poolse legers, het Poznan-leger en het Pomorze-leger, waren echter relatief ongehavend. Zij hadden zich teruggetrokken en verenigd tot één sterke eenheid.

De Polen wilden graag een tegenaanval doen en vielen de zwakke linkerflank van het Duitse VIIIe leger aan. De Duitsers hergroepeedren zich echter en wierpen het Xe leger en de 15e gemotoriseerde legerdivisie in de strijd, waardoor de Poolse aanval mislukte en de Poolse legers in de tang werden genomen. Het was de eerste grote omsingelingsslag in de oorlog: bij de Bzura werden 19 Poolse divisies omsingeld.

Tijdens deze slag zetten de Polen ook cavalerie in. Dit leidde later tot de hardnekkige legende dat de dappere, maar ouderwets uitgeruste Polen te paard de Duitse tanks aanvielen.

Share

Beeld: Wikimedia Commons

2. Operatie Catapult

Mers-el-Kébir, Algerije, 3 juli 1940

Op 3 juli 1940 werd de Franse vloot in Algerije aangevallen door de Britten, waarbij meer dan 1.200 Fransen omkwamen. Groot-Brittannië was niet in oorlog met Frankrijk, maar Winston Churchill was bang dat de Fransen, nu Frankrijk zich had overgegeven, hun oorlogsvloot aan de Duitsers zouden overdragen. Admiraal François Darlan had Churchill verzekerd dat dit niet zou gebeuren, maar de Britten wilden het risico niet nemen en besloten tot actie over te gaan.

De Britse aanval zorgde voor veel kwaad bloed bij de Fransen. De Duitse bezetters konden dit mooi gebruiken voor hun eigen oorlogspropaganda. Niettemin had de aanval ook een positief effect: de Amerikanen beseften dat Groot-Brittannië de oorlog alleen wilde voortzetten en niet van plan was zich over te geven. De Franse schepen die de aanval hadden overleefd besloten om terug te keren naar de Franse havenstad Toulon. Daar werden ze op 27 november 1942 door de Fransen zelf tot zinken gebracht, toen de Duitsers Vichy-Frankrijk bezetten en probeerden zich meester te maken van het overblijfsel van de Franse vloot.

Beeld: Wikimedia Commons

3. Slag van Tarente

Tarente, Italië, 11-12 november 1940

De Britten brachten in 1940 niet alleen de vloot van Vichy-Frankrijk een zware sloeg toe, maar ook de Italiaanse vloot. De aanval op de Italiaanse vloot was echter vele malen spectaculairder: 21 Britse dubbeldekkers vielen de goed bewaakte haven van Tarente aan. Ze wisten een slagschip tot zinken te brengen en twee slagschepen zwaar te beschadigen. Er gingen maar twee Britse vliegtuigen verloren, waarbij een piloot sneuvelde. De Italiaanse vloot kon maanden niet uitvaren, met als gevolg dat de Britten in de Middellandse Zee vrij spel hadden. De balans sloeg pas definitief in het voordeel van de Britten door na de slag bij Kaap Matapan, die eind maart 1941 bij de Peloponnesos werd uitgevochten.

Ten slotte inspireerde de Slag van Tarente de Japanners om op 7 december 1941 hun luchtaanval op de Amerikaanse oorlogshaven Pearl Harbor uit te voeren. In mei 1941 bezochten enkele Japanse officieren Tarente en spraken daar uitgebreid met hun Italiaanse collegae over de Britse aanval.

Beeld: Wikimedia Commons

4. De Slag om het fort van Brest

Brest-Litovsk, 22-29 juni 1941

Tijdens de Poolse veldtocht in september 1939 wisten de Duitsers het beroemde fort van Brest te veroveren, waar in maart 1918 de Vrede van Brest-Litovsk was getekend. Omdat de USSR als gevolg van het Molotov-Ribbentroppact het oostelijke deel van Polen kreeg werd het fort aan het Rode leger overgedragen. De Wehrmacht moest het in juni 1941 dus opnieuw veroveren.

Operatie Barbarossa, de invasie van nazi-Duitsland en zijn bondgenoten op de USSR, verliep aanvankelijk heel voorspoedig. Toch waren er enige tegenvallers die de opmars vertraagden. Een van die tegenvallers was de verdediging van het fort van Brest door een kleine eenheid van het Rode Leger. Zij hielden, ondanks een overweldigende vijand, zeven dagen stand. Om deze reden heeft het fort na de oorlog een ‘heldenstatus’ gekregen en is Brest hierom in heel Rusland beroemd. Aan de Vrede van Brest-Litovsk, die ook in dit fort werd gesloten, willen de Russen – begrijpelijkerwijs omdat het een hele vernederende vrede was – minder graag herinnerd worden.

Beeld: Wikimedia Commons

5. De Slag in de Koraalzee

Koraalzee, tussen Australië, Nieuw-Guinea en de Salomonseilanden, 4-8 mei 1942

De eerste grote tegenslag van de schijnbaar niet te stoppen Japanse oorlogsmachine was de Slag in de Koraalzee, die van 4 tot 8 mei 1942 werd uitgevochten met de geallieerden. De Japanners hadden na Pearl Harbor de handen vrij in het Verre Oosten en veroverden zonder – schijnbaar veel moeite – Maleisië, de Filipijnen en Indonesië. Bij de Koraalzee, op weg naar Australië, probeerden de geallieerden terug te slaan. Het was de eerste slag in de wereldgeschiedenis waarin geen van de schepen de ander gezien heeft, omdat vliegdekschepen met vliegtuigen elkaar aanvielen.

De Japanners wonnen in tactisch opzicht de slag, omdat ze het grote vliegdekschip de Lexington tot zinken wisten te brengen, terwijl ze zelf alleen een klein vliegdekschip verloren. In strategisch opzicht was de Slag in de Koraalzee echter een geallieerde overwinning, omdat de geallieerden na een half jaar nederlagen te hebben geleden eindelijk een slag hadden geleverd waarin ze op gelijk niveau klappen aan de vijand hadden uitgedeeld. Het was een enorme morele opkikker voor de geallieerden. Ook voerden de Japanners hun geplande landingen op Port Moresby niet uit, waardoor de geallieerden tijd hadden om een tegenaanval te plannen. Vanaf augustus 1942 vochten de Amerikanen en Japanners hevig om het eiland Guadalcanal, wat in februari 1943 uiteindelijk zou leiden tot een grote geallieerde overwinning.

Beeld: Wikimedia Commons

6. De Slag van Krasny Bor

Leningrad, 10-13 februari 1943

Begin 1943 probeerde het Rode Leger Leningrad te ontzetten, dat al sinds september 1941 door de Wehrmacht werd belegerd. Operatie Iskra (12-30 januari 1943) was een succes en de blokkade van Leningrad werd verbroken. Er was nu een brede corridor over land waardoor de stad kon worden bevoorraad.

De daarop volgende poging om de stad definitief te ontzetten en aan het Duitse beleg een einde te maken mislukte echter. Dit was vooral te danken aan de Blauwe Divisie, een Spaans vrijwilligersleger dat aan het Oostfront diende. Franco wilde geen officieel bondgenootschap met de As-mogendheden aangaan, maar om Hitler te bedanken voor zijn steun in de Spaanse Burgeroorlog werd er in 1941 een vrijwilligerslegioen gevormd dat tegen Sovjets vocht.

Tijdens de Slag van Krasny Bor verloor de Blauwe Divisie 70% van de manschappen die aan de gevechtshandelingen meededen. Maar ondanks deze vele doden wisten de Spanjaarden stand te houden tegenover een zeven keer zo grote overmacht. Dankzij de Blauwe Divisie zou Leningrad nog een jaar belegerd blijven, totdat in januari 1944 de Duitsers definitief werden verdreven.

Beeld: Wikimedia Commons

7. Dodekanesos Campagne

Dodekanesos-eilanden, Griekenland, 8 september – 22 november 1943

Toen Italië zich in september 1943 overgaf probeerden de geallieerden de Dodekanesos-eilanden, die sinds 1912 Italiaans waren, te bezetten. De eilanden konden gebruikt worden als bases om de Duitsers aan te vallen op de Balkan. Winston Churchill hoopte bovendien het neutrale Turkije te bewegen de kant van de geallieerden te kiezen.

De poging van de Britten om de eilanden in handen te krijgen mislukte echter jammerlijk. De Duitsers vermoedden al een tijdje dat de Italianen zich zouden overgeven en de Britten dan de eilanden zouden bezetten. Ze wilden dit voor zijn. Omdat de Britten in deze regio nauwelijks over vliegtuigen beschikten hadden de Duitsers superioriteit in de lucht, wat leidde tot grote verliezen bij de Britse marine. Na ruim twee maanden viel de eilandengroep in Duitse handen. Italiaanse soldaten werden gevangen gemaakt en vermoord. Ook de joden op de eilanden, die niet op tijd naar Turkije wisten weg te komen, werden vermoord.

De roman The Guns of Navarone uit 1957, die in 1961 is verfilmd, speelt zich af op een fictief Grieks eiland en gaat over deze voor Groot-Brittannië rampzalig verlopen campagne.

Beeld: Wikimedia Commons

8. Operatie Bagration

Wit-Rusland, 22 juni – 19 augustus 1944

De Slag om Stalingrad en de Slag bij Koersk in de zomer van 1943 kent iedereen inmiddels, maar de grootste overwinning van het Rode Leger op de Wehrmacht was Operatie Bagration. Deze aanval ging in juni 1944, vlak naar de landingen op Normandië, van start.

Begin 1944 waren de Duitsers al behoorlijk teruggedrongen, maar ze hadden nog steeds grote delen van de Sovjet-Unie bezet. Het idee van de geallieerden was dat tegelijk met de invasie in Frankrijk het Rode Leger aan het Oostfront een groot offensief zou starten.

De Duitsers wisten dat de Russen met een grote aanval zouden komen, maar ze wisten niet waar. De Russen wisten de Duitsers lange tijd te misleiden, zodat de Wehrmacht dacht dat Oekraïne het doel van het Rode Leger was en niet Wit-Rusland.

Operatie Bagration beoogde niet slechts de bevrijding van Wit-Rusland, maar ook de uitschakeling van de 800.000 man tellende Heeresgruppe Mitte (Legergroep Midden), één van de drie grote Duitse legergroepen die in 1941 de Sovjet-Unie was binnengevallen. Het Rode Leger slaagde in zijn opzet. Vanwege het verrassingseffect en het enorme overwicht in mannen en materieel wisten de Russen de Duitsers compleet te overrompelen en veel legereenheden te omsingelen. Er sneuvelden honderdduizenden Duitse soldaten en er werden 150.000 soldaten gevangen genomen, die op 15 juli in Moskou mochten paraderen. Velen zouden de krijgsgevangenschap niet overleven.

Beeld: Wikimedia Commons

9. Operatie Ichi-Go

China, 19 april – 31 december 1944

Voordat de Duitsers in september 1939 Polen binnenvielen waren de Japanners al in hevige oorlog verwikkeld met China. Aanvankelijk was het Japanse Keizerrijk aan de winnende hand, maar in de loop van 1938-1939 was er een patstelling ontstaan. De Japanners hadden de rijke oostkust van China in handen, het economische en industriële hart van het land. De Chinese binnenlanden konden ze echter niet veroveren, vanwege de enorme afstanden en kwetsbare aanvoerlijnen.

In december 1941 werd China een bondgenoot van de geallieerden, nadat Japan Pearl Harbor had aangevallen. Het leger van generalissimo Chiang Kai-shek kon de Japanners echter niet verslaan. Omdat de Amerikanen vanaf 1942 vooral bezig waren om in de Stille Oceaan eiland na eiland op de Japanners terug te veroveren raakte het Chinese front dikwijls uit beeld. Het leek erop dat het Chinese leger er vooral moest zijn om een groot deel van de Japanners bezig te houden, terwijl de Amerikanen het eigenlijke karwei klaarden. Op 19 april 1944 lanceerden de Japanners hun grootste offensief ten tijde van de Tweede Wereldoorlog, Operatie Ichi-Go, om het zuiden van China te veroveren. Doel was de Amerikaanse luchtmachtbases uit te schakelen waarvandaan Japan kon worden gebombardeerd. Hoewel Japan er in slaagde grote delen van Zuid-China te bezetten en de troepen van Chiang Kai-shek nederlaag op nederlaag leden mislukte de operatie: dankzij het zogenaamde eilandhoppen konden de Amerikaanse bommenwerpers Japan vanuit de Stille Oceaan bombarderen. De Japanners boekten een dure pyrrusoverwinning.

Beeld: Wikimedia Commons

10. Japanse staatsgreep in Frans Indochina

Vietnam, Laos en Cambodja, 9 maart – 15 mei 1945

Na de val van Frankrijk in juni 1940 werd de Vichy-regering formeel de baas in Frans Indochina. De Japanners voerden de druk op Frans Indochina op, waarop de Fransen besloten Hanoi en Saigon aan de Japanners af te staan. In 1941 bezetten de Japanners heel Frans Indochina, hoewel de Fransen formeel de baas bleven.

In maart 1945, toen Japan de oorlog overduidelijk aan het verliezen was, besloot men om de Franse koloniale overheersers alsnog aan de kant te zetten. De Franse koloniale troepen waren geen partij voor de Japanners en gaven zich na een korte strijd over. De Japanners executeerden iedereen die niet wilde meewerken.

De Japanners hadden natuurlijk feitelijk de macht, maar officieel werden Vietnam, Laos en Cambodja onafhankelijk. Toen de Japanners zich na de atoombommen op Hiroshima en Nagasaki overgaven was de strijd in voormalig Frans Indochina nog maar net begonnen…

Nikos Kazantzakis’ meesterwerk Kapitein Michalis werd enkele jaren terug opnieuw in het Nederlands vertaald.

Het beroemdste boek van de Griekse schrijver Nikos Kazantzakis is natuurlijk Leven en wandel van Zorbás de Griek (1946), in 1964 verfilmd als Zorba de Griek. Dit boek vormt samen met Christus wordt opnieuw gekruisigd (1954) en Kapitein Michalis (1953) een trilogie over de ziel van Griekenland. Enkele jaren geleden begon Hero Hokwerda voor uitgeverij De Wereldbibliotheek met het vertalen van deze drie meesterwerken. Van Kapitein Michalis is een tijdje terug alweer de Nederlandse vertaling verschenen. Het is een pil van meer dan 500 pagina’s, maar zeer de moeite waard.

Share

Kapitein Michalis speelt zich af in het negentiende-eeuwse Kreta. In tegenstelling tot het Griekse vasteland, dat in 1832 onafhankelijk werd, is Kreta nog steeds onder heerschappij van de Ottomanen. Zij hebben elke opstand onderdrukt. Kreta wordt door de Griekse Kretenzers vergeleken met het lichaam van Christus. Zoals Christus moest lijden voordat hij werd verlost, zo lijdt nu Kreta. De Kretenzers hebben als strijdleus Eleftheria i Thanatos (vrijheid of dood), wat ook de ondertitel is van de roman Kapitein Michalis. Het is alles of niets.

Kapitein Michalis is geen anti-Turks boek. Helden, schurken en alles wat daartussenin zit bevinden zich in beide kampen. Wat opvalt is de ongelooflijke wreedheid over een weer: moorden, het afslachten van anderen, executies. Kapitein Michalis zelf is een moeilijk te doorgronden hoofdpersoon. Hij laat anderen niet toe tot zijn diepere zielenroerselen. Duidelijk is in ieder geval dat het hem niet alleen gaat om de vrijheid van Kreta, maar ook een eigen agenda heeft, die met de nobele zaak botst. Kapitein Michalis is trouwens geen zeekapitein maar een soort van dorpshoofd die verantwoordelijk is voor de Griekse gemeenschap in Grote Vesting (Candia). Michalis strijdt met de sympathieke Turk Nouri Bey om dezelfde Tsjerkessische schoonheid Emine, die een kruising is tussen Helena uit de Ilias en Delila uit de Bijbel, de ultieme fatale vrouw.

Voor lezers met historische belangstelling is Kapitein Michalis een geweldig verhaal. Niet alleen de moeizame verhoudingen tussen de Grieken en Turken en de onderdrukking van Kreta komen aan bod, maar ook de Ottomaanse verovering van Kreta in de zeventiende eeuw, de val van Constantinopel en de Russofilie van de Grieks-orthodoxe gelovigen. Een Griekse schoolmeester, die in tegenstelling tot Michalis niet het type is dat de wapens oppakt, schrijft brieven aan westerse staatshoofden met het verzoek om in te grijpen ten gunste van Kreta. Hij schrijft onder andere een brief aan koningin Victoria van Groot-Brittannië als keizer Constantijn XI Paleologus, de laatste Byzantijnse keizer die op 29 mei 1453 sneuvelde tegen de Ottomanen.

Toch is Kapitein Michalis geen historisch epos in de strikte zin. Het gaat om meer dan om Kreta en Griekenland alleen. Wat is echte vrijheid?

Hendrik Tilanus. Beeld: Wikimedia Commons

De Christelijk‑Historische Unie was een partij die tegelijk gezagsgetrouw, eigenzinnig, principieel én verrassend pluriform was. Het was een Nederlandse variant van de Tories, maar dan - een beetje - confessioneel.

Niet iedereen was gelukkig met de dominante rol van Abraham Kuyper in de Antirevolutionaire Partij. Om deze reden, en omdat ze tegen de uitbreiding van het kiesrecht waren, splitsten in 1894 A.F. de Savornin Lohman en enkele andere conservatieve AR-kamerleden zich af. Zij gingen zich in 1897 de Vrije Antirevolutionairen noemen. In dat jaar werd ook de Christelijk-Historische Kiezersbond opgericht, een partij die sterk verbonden was aan de Nederlandse Hervormde Kerk en anti-paapse (anti-katholieke) sentimenten had. Deze partij fuseerde in 1903 met de Vrije Antirevolutionairen tot de Christelijk-Historische Partij. In 1908 ging deze fusiepartij samen met de ‘Bond van Kiesverenigingen op Christelijk-Historische Grondslag in de Provincie Friesland’ op in de Christelijk-Historische Unie.

In de CHU bleven de drie verschillende bloedgroepen duidelijk aanwezig. De Savornin Lohman was, net als Kuyper, voor een scheiding tussen kerk en staat. De Christelijk-Historische Kiezersbond en de Friese Bond waren dit niet. Beide partijen, maar vooral de Friese Bond, waren beïnvloed door het theocratische denken van Ph.J. Hoedemaker. Deze hervormde theoloog had zich fel verzet tegen de ‘neutrale staat’ van Kuyper en hield vast aan het historisch gegroeide protestantse karakter van de Nederlandse natie.

Share

De Friese Bond had zich gepresenteerd als een getuigenispartij. De christelijk-historische Friezen waren wars van politieke machtsvorming, omdat dit ‘revolutionair’ zou zijn. Revolutionair in de betekenis natuurlijk die Groen van Prinsterer aan dit begrip gaf, namelijk ‘ongeloof’. Volgens de Friese Bond moest in de politiek altijd het beginsel zegevieren. Deze partij was tegen de scheiding van kerk en staat, maar vond – net als Hoedemaker – dat de Hervormde Kerk tegenover de staat moest getuigen van de waarheid. Hoedemaker wilde echter geen lid worden van de Friese Bond. Hij had namelijk een afkeer van praktische politiek. Politieke beginselen zuiver stellen was zijns inziens belangrijker dan het zoeken van compromissen. Wel had hij de partij geadviseerd toen men een beginselprogram aan het opstellen was. De Friese bond was net iets praktischer ingesteld dan Hoedemaker en men wilde daarom wel deelnemen aan de verkiezingen. De parlementaire weg moest worden bewandeld om het theocratische ideaal tot stand te brengen. Het sterke theocratische en getuigende karakter van de partij zorgde ervoor dat de kans op samenwerking met andere protestantse partijen gering was. Toch ging de partij, dankzij het werk van het Kamerlid Jan Schokking, uiteindelijk met de CHU mee.

De CHU was in tegenstelling tot de Friese Bond niet theocratisch, maar had wel theocratische trekken. De partij wees in haar beginselprogram de neutrale staat af: het gezag van de staat moest worden uitgeoefend volgens de ‘in de Heilige Schrift geopenbaarde ordening Gods’. Dit hield in dat ook niet-gelovigen rekening dienden te houden met Gods Woord wanneer ze een staatsambt zouden bekleden. Ook een ander element uit het denken van de Friese Bond, de afkeer voor machtspolitiek, kwam duidelijk naar voren in artikel 7 van het beginselprogram van de CHU. Hierin stond dat het de CHU niet ging om de majoriteit (de democratische meerderheid), maar om de autoriteit (het gezag van het Woord van God); niet om de macht van de partij, maar om de kracht van het beginsel.

Vogels van diverse pluimage

Deze standpunten waren nogal conservatief. Maar de CHU had ook progressieve kanten. In artikel 8 van haar beginselprogram wees de partij de antithese van Kuyper als grondslag voor partijvorming af. Na de Tweede Wereldoorlog zouden enkele vooraanstaande CHU’ers met beroep op dit artikel de Doorbraak (de poging om de antithese tussen christelijke en niet-christelijke partijen te doorbreken) steunen en lid worden van de PvdA.

De CHU-Kamerleden waren niet gebonden aan fractiediscipline en stemden dikwijls verschillend. Dit was erfenis van de Vrije Antirevolutionairen. De Savornin Lohman had een afkeer van fractiedwang. De regering en het parlement hadden volgens hem elk hun eigen verantwoordelijkheid. Het parlement had alleen een controlerende taak en mocht niet op de stoel van de regering willen gaan zitten. De opstelling van de CHU was gouvernementeel. Als regeringspartij was de Unie kritisch loyaal. In de oppositie gaf de partij kritiek waar nodig was en steun waar mogelijk. De gedeelde hervormde achtergrond, enkele gedeelde opvattingen (vooral over trouw aan het Oranjehuis) en de gezellige sfeer waren belangrijke factoren die de partij bij elkaar hielden. De CHU was tussen 1918 en 1940 in alle kabinetten vertegenwoordigd. Na de Tweede Wereldoorlog was de partij ook vaak regeringspartij. Alleen tussen 1946 en 1948 (kabinet-Beel I), 1965 en 1966 (kabinet-Cals) en 1973 en 1977 (kabinet-Den Uyl) zat de CHU niet in de regering.

De CHU werd overvleugeld door de grotere en veel beter georganiseerde ARP. In 1926 kreeg de CHU haar eerste minister-president: D.J. de Geer. Het eerste kabinet-De Geer duurde drie jaar. De Geer werd in 1939 weer premier, maar moest na de Duitse inval in 1940 toen de regering naar Londen uitweek het veld ruimen. Koningin Wilhelmina was de defaitistische houding van De Geer, die het graag op een akkoordje met de Duitse bezetter wilde gooien, spuugzat, en zorgde ervoor dat Pieter Sjoerds Gerbrandy onze premier in oorlogstijd werd.

Een belangrijke CH-politicus was H.W. Tilanus, die van 1922 tot 1963 namens de CHU in de Tweede Kamer zat, vanaf 1939 als fractievoorzitter. Tilanus was in zekere zin een typische CHU’er: hij begon zijn carrière als artillerie-officier en leraar aan de KMA te Breda. Net als het koningshuis had de zeer koningsgezinde CHU veel op met het leger. De voormalige beroepsmilitair Tilanus zette zich decennialang voor 100% voor zijn partij in. Volgens Aad van Dulst, die bij de opheffing van de CHU in 1980 het boekje Herinneringen aan de Unie waarin we ons thuis voelden samenstelde, was het aan Tilanus te danken dat de partij ook na de Tweede Wereldoorlog bleef voortbestaan. Hiervoor deed Tilanus echter iets wat volkomen haaks stond op de CH-mentaliteit: hij deed er namelijk alles aan om de zwakke CH-organisatie op te bouwen en te versterken.

In de jaren dertig kwam de CHU onder de invloed van de Zwitserse theoloog Karl Barth te staan, die tegen partijvorming op confessionele grondslag was. Enkele progressieve CHU’ers, die door Barth waren beïnvloed, sloten zich na de oorlog aan bij PvdA. De rechtervleugel van de CHU probeerde na het vertrek van deze progressieven de partij te domineren. De ultraconservatieve Utrechtse hoogleraar F.C. Gerretson, die in de jaren dertig had geflirt met het fascisme, was de voorman de reactie. Hij verzette zich fel tegen de dekolonisatie van Indonesië en was de initiatiefnemer van het Comité Rijkseenheid, dat van mening was dat Nederlands-Indië bij het Koninkrijk der Nederlanden moest blijven.

Uiteindelijk stemde de CH-fractie ten aanzien van de soevereiniteitsoverdracht van Indonesië verdeeld. Vier CHU’ers, waaronder H.W. Tilanus, hadden voor gestemd, en drie tegen. Gerretson probeerde het lijsttrekkerschap van Tilanus in 1952 te voorkomen. Dit mislukte en de CHU kwam in rustiger vaarwater terecht. Na 1952 werden er weinig felle discussies meer gevoerd. Gezichtsbepalend voor de partij was de populaire volksvertegenwoordiger jonkvrouw C.W.I. (Bob) Wttewaal van Stoetwegen, die van 1946 tot 1972 in de Kamer zat. Wttewaal van Stoetwegen, ook wel bekend als tante Bob, was een goede vriendin van Koningin Juliana.

Fractievoorzitter Tilanus bleef tot 1963 aan. Hij werd door H.K.J. Beernink opgevolgd. Beernink had in 1949 tegen de soevereiniteitsoverdracht aan Indonesië gestemd en was conservatief. Hij was tegen een coalitie met de PvdA en tegen meer samenwerking met de progressief geworden ARP. Toen in 1966 Beernink werd opgevolgd door A.D.W. Tilanus junior ging de CHU direct gesprekken aan met de KVP en de ARP. Het eenwordingsproces van het CDA zou echter nog jaren in beslag nemen. Door deel te nemen aan dit proces werden de onderlinge verschillen binnen de CHU zichtbaar. De leiding van de partij ging een progressievere koers varen en in 1971 werd een nieuw beginselprogram opgesteld, waarin afscheid werd genomen van de nogal theocratische ideeën uit het oude program. De conservatieve vleugel, de Centrumgespreksgroep, sloeg terug en zorgde ervoor dat de CHU buiten het kabinet-Den Uyl bleef. De CHU bleef echter de fusiebesprekingen met de ARP en de KVP steunen en trad in 1980 eensgezind toe tot het CDA. Slechts een kleine minderheid van de conservatieve Centrumgespreksgroep, enkele kiesverenigingen op de Veluwe, besloot om zich in 1975 bij de Reformatorische Politieke Federatie aan te sluiten.

Hoor Gods Stem

De CHU kreeg tijdens het interbellum concurrentie van de Hervormde (Gereformeerde) Staatspartij. Deze partij was op 13 oktober 1921 opgericht door een aantal hervormde predikanten in Amsterdam die zich verzet hadden tegen een katholieke demonstratie tegen het processieverbod. De HGS was een uitgesproken anti-paapse partij, en was van 1925 tot 1937 met één zetel in de Tweede Kamer vertegenwoordigd. De hervormde predikant C.A. Lingbeek bekleedde elf jaar deze zetel. De HGS had de functie van principiële criticus van de CHU. Omdat de in 1908 opgerichte CHU wel enkele op Hoedemakers gedachtegoed geïnspireerde passages in het partijprogramma had opgenomen, maar niet een isolationistische theocratische weg insloeg, werd een deel van de Friese Bonders voor de HGS gewonnen.

Ook de in 1918 opgerichte Staatkundig Gereformeerde Partij was theocratisch. In tegenstelling tot de SGP wees de HGS echter de kerkelijke verdeeldheid af. Er was maar één ware kerk, namelijk de Nederlandse Hervormde Kerk. Deze kerk heette tot 1816 gereformeerd. Het begrip ‘hervormd’ was na 1816 door de vrijzinnigheid in de Nederlandse Hervormde Kerk verwaterd. Daarom werd ‘gereformeerd’ in de partijnaam tussen haakjes geplaatst. De HGS was radicaler dan de SGP in haar verwerping van de grondwet van 1848. De HGS wilde één Openbare Christelijke School. De SGP wilde dit uiteindelijk ook, maar steunde voorlopig het bijzonder onderwijs. De HGS vond – in tegenstelling tot de SGP – het christelijke karakter van Nederland belangrijker dan de christelijke grondslag van het onderwijs. De HGS was dogmatisch minder omlijnd. De partij stemde daarom ook tegen enkele strenge SGP-amendementen over de winkelsluitingswet. Die waren volgens Lingbeek te beknellend.

Het politieke program van de HGS was een afgeleide van de Tien Geboden. Het Eerste Gebod (Gij zult geene andere goden voor mijn aangezicht hebben) werd bijvoorbeeld vertaald in het afwijzen van Plutos (geldmacht), Demos (volkswil) en Ochlos (proletariaat). Andere geboden richtten zich tegen het rooms-katholieke kerkelijk huwelijk, tegen katholieke heiligenbeelden, en tegen ‘stelen’ door werkweigerende arbeiders en door uitbuitende werkgevers.

De HGS was een getuigenispartij. Zonder ironie vertaalde men HGS ook wel met ‘Hoor Gods Stem’. HGS-kamerlid Lingbeek koos voor het getuigenis vanuit het isolement. Hij was retorisch erg begaafd. Discussiëren met hem was moeilijk. Lingbeek deed een beroep op bijbel, op Groen van Prinsterer, op Hoedemaker en zelfs op Kuyper. Ieder Bijbelcitaat waarmee de CHU en de ARP hun gelijk probeerden te halen werd door Lingbeek met een andere gepareerd, en iedere aanhaling van Groen kon moeiteloos door hem worden onderuitgehaald met een tegengestelde passage uit diens werk.

Op deze manier joeg Lingbeek de andere Kamerleden tegen zich in het harnas. In 1927 zei CHU-fractievoorzitter J.Th. de Visser niet meer met Lingbeek in discussie te willen gaan. Een jaar later deed ARP-fractievoorzitter Th. Heemskerk een soortgelijke uitspraak.

De HGS had een zwakke electorale basis en verdween in 1937 uit de kamer. De HGS was een integralistische afsplitsing van de CHU. De SGP was niet zozeer een afsplitsing van de ARP maar eerder een nieuwe beweging met een nieuwe achterban. De SGP had een trouwe achterban van bevindelijk gereformeerden op Zeeuwse eilanden en op de Veluwe, de HGS kende niet zo’n achterban. De SGP was goed georganiseerd. Er werd een aparte minizuil door Kersten in het leven geroepen. De HGS was net als de CHU maar zwakjes georganiseerd, wat mede heeft geleid tot de ondergang van deze partij.

Na de Tweede Wereldoorlog trad de HGS, samen met een groep verontruste CHU’ers die tegen de naoorlogse gesprekken met de ARP waren, toe tot de Protestantse Unie (PU), die sterk onder de invloed stond van de hervormde theoloog A.A. van Ruler. De PU wilde dat de eer van God en het recht van de Nederlandse Hervormde Kerk door de grondwet zouden worden erkend. De PU had geen succes bij de verkiezingen van 1946. Hierna deed de partij niet meer mee aan de verkiezingen. Tot 1988 werd nog wel het blad De Vrije Natie uitgegeven.

De Nederlandse Tories

Nederland kende in de negentiende eeuw wel conservatieve Kamerleden, maar dankzij het succes van de christelijke partijen is er hier nooit een conservatieve partij ontstaan die zich ook zo noemde. Maar de politieke partij die daar het dichtste bij in de buurt kwam, die het meest op de Conservative Party in Groot-Brittannië leek, was de Christelijk-Historische Unie.

De Tories zijn van oudsher voor gezag, orde en traditie. Ze staan daarom pal achter het Britse koningshuis en de Anglicaanse staatskerk. Ook de CHU vond het historisch gegroeide heel belangrijk, vandaar ook de naam ‘Christelijk-HISTORISCH’. Verder was de CHU een vriend van het Nederlandse koningshuis, de Oranjes, en was de achterban van de partij voor meer dan 90% afkomstig uit de Nederlandse Hervormde Kerk, die in zekere zin onze staatskerk was.

De ARP, maar ook de SGP en het Gereformeerd Politiek Verbond, steunden op gereformeerde kerkgenootschappen, die confessioneel scherper belijnd waren. Net als de Tories vonden CHU’ers de ware leer echter ondergeschikt aan de traditie. Daarom was de CHU ook veel gezelliger dan al die andere protestants-christelijke partijen.

Een van de leukste dingen van AI is het spelen van zelfbedachte Role Playing Games, oftewel RPG’s. Je bent misschien een antiheld in het echte leven, maar in dit avontuur absoluut de held, die beslissingen neemt en de wereld redt. En je kunt films een leuke twist geven. Zoals de klassieker Krull (1983).

De geflopte cultfilm Krull is natuurlijk fantastisch vanwege de combinatie van fantasy en science fiction: de Beast die met zijn slayers de middeleeuwse wereld Krull aanvalt, de prinses ontvoert en vervolgens gevangenhoudt in zijn magische ruimteschip/kasteel de Black Fortress om met haar te trouwen. Want de profetie zegt dat zij een man zal kiezen en samen met hem Krull zal regeren, en hun zoon het sterrenstelsel. Maar hij onderschat Colwyn, de prins. Die kan de Beast verslaan met de Glaive, een magisch superwapen in de vorm van een ster.

Colwyn vindt de Glaive in een grot, hoog in de bergen. Hij mag het superwapen pas aan het einde van de film gebruiken van Ynyr, de Gandalf-achtige tovenaar. Waarom? Dat komt goed uit voor het plot. De slayers worden anders net iets te gemakkelijk verslagen. En een avontuur moet wel spannend blijven.

Welnu, ik maakte met AI deze geniale passage, al zeg ik het zelf. En ik ben natuurlijk Colwyn.

Share

You stand at the summit, the Glaive glowing in your gloved hand like a captured star.
The mountain has gone silent, as if holding its breath.

You turn the weapon, admiring the symmetry of its five blades.
It hums faintly — a vibration you feel through the leather.

Naturally, your first instinct is the sensible one:

“Let’s see what this thing can do.”

You raise your arm, preparing to throw it at a nearby rock formation to test its trajectory, its return arc, its cutting power — all the things a rational person would want to know before relying on it in a life‑or‑death rescue mission.

But before you can release it, a hand clamps around your wrist.

Ynyr.

He must have climbed faster than physics should allow, but you decide not to question that.
This world has bigger problems than continuity.

His voice is sharp, almost panicked:

“No! Not now. Not yet.”

You blink.

“Why not? I should at least know how it works.”

Ynyr sighs — the sigh of a man who has lived long enough to see logic lose repeatedly to prophecy.

“Because, Ewout… the Glaive only reveals its true power when the story demands it.”

You stare at him.

“That’s not an explanation. That’s lazy writing.”

Ynyr lifts a finger.

“Convenient writing.”

You cross your arms.

“That’s even worse.”

He gestures broadly at the world around you.

“My boy, you are standing on a mountain that breathes fire, holding a star‑weapon forged before time, preparing to rescue a princess from a teleporting fortress that appears in a different location every sunrise.
We have Slayers, seers, shapeshifters, a swamp that eats people, and a giant spider who controls fate.”

He leans in.

“And this is where you draw the line?”

You open your mouth.
Close it.
Open it again.

“…Fine.”

Ynyr nods, satisfied.

“Good. Save your strength. Save the Glaive. You will know when the moment comes.”

He taps the weapon lightly.

“It always does.”

You lower your arm, still annoyed but unable to argue with the sheer absurdity of the world you’re in.

The Glaive folds its blades inward, as if agreeing with Ynyr.

In 2008 is er een begin gemaakt met de historische verwerking van de jaren zeventig en tachtig. Niet alleen verschenen dat jaar de biografieën over de minister-presidenten Joop den Uyl en Dries van Agt[1] maar er kwam ook een heftige discussie op gang over het linkse actiewezen in die periode.

Aanleiding van deze discussie was de autobiografie van Wijnand Duyvendak waarin de GroenLinks-parlementariër bekende in 1985 betrokken te zijn geweest bij een inbraak in het Ministerie van Economische Zaken.[2] Toen vlak daarna bekend werd dat hij in de jaren tachtig als redacteur van Bluf! mede verantwoordelijk was voor het terroriseren van enkele ambtenaren, was zijn positie onhoudbaar geworden en stapte hij op als Kamerlid. Na Duyvendaks gedwongen vertrek interviewde parlementair journalist Piet de Jong van het Nederlands Dagblad enkele mensen die zich toentertijd fel tegen de linkse activisten hadden verzet.[3] Eén van de geïnterviewden was Henk van der Velde van het Gereformeerd Politiek Verbond. Hij was in 1977 één van de oprichters van het Centrum voor Lektuur, Informatie en Communicatie (CLIC) te Groningen. De vrijgemaakt-gereformeerde CLIC-winkel ontpopte zich in de loop van de jaren zeventig en tachtig als rechts en christelijk actiecentrum tegen alles wat links en progressief was.

Het CLIC-archief, dat in 2007 na de opheffing van de Vereniging CLIC naar het Archief- en Documentatiecentrum van de Gereformeerde Kerken in Nederland (vrijgemaakt) te Kampen is overgebracht, bevat prachtige documenten die treffend illustreren hoe orthodox-protestants en rechts Nederland in de jaren zeventig en tachtig op het links-progressieve offensief reageerden. In welke omgeving ontstond en opereerde CLIC? Hoe ging het CLIC te werk en met welke organisaties werkte men samen? Wat was de reactie van vriend en vijand op deze rechts-christelijke wereldwinkel? Waarom stopte CLIC er uiteindelijk mee? En wat zegt CLIC uiteindelijk over de jaren zeventig en tachtig?

Read more

Het kalifaat in 750. Beeld: Wikimedia Commons

Op 9 juni 747 begon de Abbesidische opstand in Iran. Na drie jaar vechten viel de Omajjaden-dynastie, waarvan de leden bijna allemaal werden uitgemoord.

De Omajjaden regeerden het Arabische Rijk al bijna een eeuw vanuit de Syrische stad Damascus. Maar de kaliefen gedroegen zich als koningen, in plaats van als spirituele leiders zoals de vier rechtgeaarde kaliefen. Het rijk van de Omajjaden was Arabisch in zijn zelfbeeld, maar leunde in de praktijk op miljoenen niet‑Arabische moslims, die nog steeds als tweederangs burgers werden behandeld. Vooral in Iran, waar de mawālī (niet-Arabische moslims) belasting betaalden die ze formeel niet meer hoefden te betalen.

En dan was er nog de religieuze oppositie. Sjiitische groepen waren de moord op Hoessein en zijn familieleden door de Omajjaden niet vergeten. En dan waren er nog de fundamentalistische Kharidjieten.

Subscribe now

Er was kortom veel onvrede. Het was wachten op iemand die al die losse irritaties tot één beweging kon smeden. Die persoon was Abu Muslim, waarschijnlijk van Iraanse afkomst en mogelijk ooit slaafgemaakte. Hij groeide uit tot een briljante organisator en legerleider. De perfecte plek voor de opstand was Oost-Perzische regio Chorasan. ver verwijderd van Damascus. In de regio woonden veel veteranen, rivaliserende stammen en Iraanse moslims die zich gemarginaliseerd voelden. De Abbasiden hadden hier jarenlang in het geheim een netwerk opgebouwd. Ze claimden afstamming van de Profeet, via zijn oom Abbas.

Toen Abu Muslim op 9 juni 747 de zwarte vlaggen hees was dat geen spontane bevlieging. Het was het moment waarop een clandestiene beweging zichzelf eindelijk durfde te tonen. Volgens de bronnen stonden er tienduizend strijders achter hem. De gouverneur vluchtte. De opstand kreeg momentum.

In 748 wonnen de tienduizend slag na slag. In 750 versloeg Abu al‑‘Abbas al‑Saffah de Omajjaden bij de rivier de Zab. De Abbasiden riepen al‑Saffah uit tot kalief. De laatste Omajjaden-kalief Marwan II vluchtte naar Egypte, waar hij werd gedood. De overwinnaars ontheiligden de graven van de Omajjaden in Syrië. Alleen het graf van Umar ibn Abd al‑Aziz bleef gespaard. De meeste overige leden van de Omajjadische familie werden opgespoord en gedood.

Toen de Abbasiden een amnestie aankondigden voor de overgebleven Omajjaden verzamelden tachtig familieleden zich in Jaffa om hun pardon in ontvangst te nemen, waar ze allemaal werden vermoord. Volgens sommige overleveringen vond de moordpartij tijdens een banket plaats, waarbij Abbesidengeneraal Abd Allah rustig bleef dooreten terwijl de Omajjaden werden afgeslacht. De generaal verdedigde deze massamoord als een vorm van vergelding voor Karbala.

Daarna gebeurde het onvermijdelijke: de revolutie begon haar eigen helden te verslinden. De Perzische generaal Abu Muslim was te machtig en te populair geworden en vormde daarom een risico. Kalief al‑Mansur, die in 754 aantrad, liet de succesvolle generaal naar het hof komen, zogenaamd voor overleg. Daar werd Abu Muslim gearresteerd en vrijwel direct terechtgesteld.

De Abbasiden verplaatsten het machtscentrum naar Irak. Eerst naar Kufa, later naar Bagdad. Deze stad werd het intellectuele hart van de islamitische wereld, met viziers, bureaucraten en schrijvers uit oude Iraanse families. De Abbasiden waren niet pro-Perzisch, maar hun rijk werd wel onmiskenbaar Iraanser van toon en stijl.

Een telg uit de Omajjadenfamilie overleefde het bloedbad. Dat was Abd al‑Raḥmān ibn Muʿāwiya, de kleinzoon van kalief Hisham ibn Abd al‑Malik. Hij vluchtte eerst naar Noord-Afrika, waar hij onderdook bij verschillende Berberstammen. In 755 stak hij de Middellandse Zee over naar Andalusië, waar hij het Omajjadenemiraat stichtte.

Beeld: Wikimedia Commons

Alweer een kleine tien jaar geleden organiseerde The Hague Peace Projects een bijeenkomst over de Armeense Genocide. Historicus Tayfun Balçik vertelde over de volkerenmoord op de Armeniërs van 1915, waarom de Turkse regering dit nog steeds niet wil erkennen en waarom de Armeense Genocide niet misbruikt mag worden om Turkse Nederlanders te bashen.

Over de Armeense Genocide weet ik als historicus het een en ander, maar Tayfun Balçik is er enkele jaren geleden op afgestudeerd en is één van de belangrijkste specialisten in Nederland op dit dossier (samen met Ugur Umit Ungor, Ton Zwaan en anderen). Hoewel Turkije nog steeds ontkent dat er een genocide heeft plaatsgevonden zijn veel Turkse historici er tegenwoordig wel overtuigd dat het Ottomaanse Rijk doelbewust de Armeense minderheid wilde uitroeien. De laatste dertig jaar is er veel baanbrekend onderzoek naar de Armeense Genocide gedaan door Turkse historici, waardoor we veel meer te weten zijn gekomen over de motieven van de daders.

Subscribe now

Volgens Tayfun Balçik was het Comité van Eenheid en Vooruitgang, de ultranationalistische partij die sinds 1913 de leiding van het Ottomaanse Rijk in handen had, als de dood voor een verdere ontbinding van het Rijk. Tijdens de Balkanoorlogen had het Ottomaanse Rijk veel grondgebied verloren van de christelijke volkeren op de Balkan. De vrees bestond dat de christelijke Armeniërs ook een onafhankelijke staat wilden. Ze werden als potentiële verraders beschouwd.

De Armeense Genocide vond plaats tijdens de Eerste Wereldoorlog. Aanleiding was de rampzalige veldtocht in de winter van 1914-1915 tegen Rusland, waarbij 60.000 Turkse soldaten doodvroren zonder een schot te lossen. De verantwoordelijke voor dit militaire debacle, Enver Pasja, gaf de Armeniërs de schuld. Niet zijn eigen incompetentie maar verraad zou de ware oorzaak van de nederlaag zijn. In de winter van 1915 begonnen de Ottomaanse soldaten Armeniërs uit te moorden in de Kaukasus. In april/mei dat jaar begonnen de deportaties. Armeense mannen werden vermoord, Armeense vrouwen en kinderen en bejaarden werden tot lange marsen gedwongen. Veel Armeniërs marcheerden naar de Syrische woestijn, waar de meesten van de dorst omkwamen; anderen werden verdronken in de Zwarte Zee; weer anderen werden van een klif gegooid.

Op basis van de wetenschappelijke literatuur schat Tayfun Balçik dat er in 1915-1916 zo’n 1,3 miljoen Armeniërs zijn vermoord. Daarbovenop vonden in de periode 1917-1923 nog eens honderdduizenden Armeniërs de dood tijdens een burgeroorlog met de Turken. Aan Turkse kant eiste deze oorlog zo’n 50.000 slachtoffers. Deze burgeroorlog, met over en weer etnische zuiveringen, wordt door ontkenners vaak aangegrepen als bewijs dat de Armeense Genocide nooit heeft plaatsgevonden. Het was slechts een burgeroorlog, waarbij door beide partijen grote wreedheden werden begaan. Tayfun Balçik is het daar niet mee eens, omdat uit onder andere de dagboeken van belangrijke Ottomaanse regeringsfunctionarissen blijkt dat er doelbewust is aangestuurd op het uitroeien van de Armeniërs.

Nog steeds actueel

De Armeense Genocide is nog steeds actueel. Dat komt niet alleen omdat Turkije de Armeense Genocide ontkent en de Armeniërs strijden voor erkenning, maar ook omdat huidige conflicten in Turkije volgens Tayfun Balçik niet zonder de Armeense Genocide kunnen worden begrepen. De Armeniërs woonden in het oosten van het Ottomaanse Rijk, de gebieden waar nu de Koerden wonen. Het Ottomaanse Rijk maakte gebruik van Koerdische milities om de Armeniërs uit te roeien. In zijn nadagen propageerde het Ottomaanse Rijk de tegenstelling tussen moslims (betrouwbare onderdanen) en christenen (verraders). Nadat de Armeniërs waren uitgeroeid dan wel geëmigreerd en het Ottomaanse Rijk plaats had gemaakt voor de Republiek Turkije ging het voornamelijk om de tegenstelling tussen Turken en Koerden. De Koerden zouden autonomie krijgen, maar dat gebeurde uiteindelijk niet. Enkele Koerdische stammen kwamen in 1937-1938 in opstand tegen het centrale gezag in Ankara, met massamoorden op Koerden door het Turkse leger tot gevolg.

Tayfun Balçik is bang dat Turkije en de wereld niets hebben geleerd van de geschiedenis. Vanwege de recente conflicten tussen Turken en Koerden pleiten Turkse nationalisten op Twitter nu voor het deporteren van de Koerden (#Kürtlertehçiredilsin). Hun boodschap: wat de Armeniërs in 1915 overkwam kan de Koerden nu ook overkomen. Feitelijk erkennen ze daarmee de Armeense Genocide. Volgens Tayfun Balçik zit de Turkse taal ook vol uitdrukkingen die clandestien verwijzen naar de Armeense Genocide. Mademki Ermenisin, istemeden vermelisin = Sinds je een Armeniër bent, moet je ongewild geven = een verwijzing naar verkrachtingen van Armeense vrouwen, meisjes tijdens de genocide; Haydan gelen Huya gider = Wat van Hay komt gaat naar Huy = Hay is Armeen in het Armeens en Huy betekent Grieks in het Armeens, betekenis: Onrechtmatig gewonnen geld/bezit, zal ook snel verloren gaan; Ermeni dölü = letterlijk Armeense sperma, om aan te duiden dat diegene van Armeens bloed is, verraderlijk en onbetrouwbaar is, Armeen zelf is net als ‘jood’ in sommige kringen hier in Nederland al een scheldwoord.

Verzoening

Hoewel Tayfun Balçik in Turks-nationalistische kringen niet bepaald geliefd is omdat hij aandacht vraagt voor de Armeense Genocide wil hij absoluut niet op het schild der Turken-bashers worden gehesen. Hij ergert zich namelijk aan het misbruiken van de Armeense Genocide voor eigen gewin, in de Nederlandse context: het gebruiken als een stok om de Turkse gemeenschap in ons land mee te slaan en ze collectief als intolerant en achterlijk weg te zetten. Op hoge toon van de Turken eisen dat ze de Armeense Genocide moeten erkennen werkt volgens Tayfun Balçik contraproductief.

Net als zijn grote held Hrant Dink, de in 2007 vermoorde Armeense intellectueel, voelt Tayfun Balçik meer voor een dialoog. Toen Tayfun Balçik met zijn onderzoek begon was hij er van overtuigd dat de Armeense Genocide niet had plaatsgevonden, maar door de feiten rustig te bestuderen kwam hij tot een nieuw inzicht. Het is een proces waar je doorheen moet gaan. Anderen je visie dwingend voorschrijven werkt nooit. Hrant Dink stelde dat de Armeense en Turkse gemeenschap als gevolg van de wonden uit het verleden ziek waren. ‘We moeten onszelf helen’, was zijn boodschap. Dat kon alleen via de weg van de dialoog en de verzoening.

Beeld: Ron Kroon / Wikimedia Commons

De jaren zestig beginnen in Nederland in 1965, met het ontstaan van Provo, en eindigen in 1977 met het aantreden van het centrumrechtse kabinet Van Agt/Wiegel.

Ontkerkelijking en ontzuiling

In 1963, toen de geleide loonpolitiek werd losgelaten, stegen de lonen tot grote hoogten. De Nederlandse welvaart nam toe. Het werd voor veel mensen mogelijk om een auto aan te schaffen, op vakantie te gaan en een televisie te kopen. Door de vijfjarige werkweek had men in het weekend meer tijd voor zichzelf. Maar niet alleen de welvaart steeg. De ontkerkelijking nam vanaf de jaren zestig explosief toe. In 1958 was 76 procent van de Nederlanders nog lid van een kerk. Tussen 1960 en 1980 steeg het aantal onkerkelijken echter van 20 procent naar 40 procent. In 2000 bedroeg de ontkerkelijking 62 procent, meer dan de helft.

Symptomatisch waren de veranderingen in de Gereformeerde Kerken (synodaal). In 1967 herriep de synode de uitspraken van de synode van Assen uit 1926. De veroordeling van Geelkerken, die zei dat de slang in het paradijs misschien niet echt had gesproken, werd teruggedraaid. In 1980 werd het rapport God met ons over het gezag van de bijbel gepresenteerd. Volgens rechtzinnige tegenstanders werd met dit rapport afscheid genomen van de gereformeerde belijdenis dat de bijbel het woord van God is.

Rechtzinnige gelovigen waren daarnaast verontrust dat Herman Wiersinga aan de Vrije Universiteit kon promoveren op de dissertatie De verzoening in de theologische diskussie. In dit proefschrift beweerde Wiersinga dat Jezus had opgeroepen tot verzoening tussen de mensen. Hij verwierp de traditioneel-christelijke opvatting dat Christus was gestorven voor de zonden van mensen. In zijn studie probeerde Wiersinga theologie relevant te maken voor deze nieuwe tijd. De synode nam zijn vrijzinnige opvattingen weliswaar niet over, maar veroordeelde hem evenmin.

Subscribe now

Vanaf de jaren zeventig domineerde Harry Kuitert het gereformeerde theologische debat. In bestsellers als Het algemeen betwijfeld christelijk geloof uit 1992 bekritiseerde hij traditionele christelijke opvattingen. De Gereformeerde Kerken (synodaal) vervreemdden zich op deze manier van de kleinere gereformeerde kerken, zoals bijvoorbeeld de Gereformeerde Kerken (vrijgemaakt), die aan de traditionele christelijke opvattingen bleven vasthouden en aan vrijzinnigheid geen ruimte wilden geven.

Onterkelijking ging hand in hand met ontzuiling. Verzuilde organisaties stelden zich in de jaren zestig open voor andersdenkenden. In 1966 verbrak de Volkskrant de band met de katholieke zuil en werd een progressief dagblad. Ook het gereformeerd-synodale Trouw seculariseerde en werd een krant van licht protestantse signatuur. In reactie daarop ontstonden begin jaren zeventig het orthodoxe blad Koers (tegenwoordig De Nieuwe Koers, een hip christelijk blad) en het sterk op de SGP gerichte Reformatorisch Dagblad.

In 1976 gingen het socialistische NVV en de katholieke vakbond NKV samenwerken in de FNV. In 1982 fuseerden ze. Het protestantse CNV bleef hier echter buiten. Ook de kleine protestantse zuilen bleven hun eigen vakbonden houden: het vrijgemaakt-gereformeerde GMV dat aan het GPV verbonden was en de op de SGP gerichte RMU.

De structuur van het Nederlandse omroepbestel bleef daarentegen nog behoorlijk verzuild. Inhoudelijk veranderde er niettemin wel veel. De VPRO werd van een vrijzinnige protestantse omroep een alternatieve seculiere omroep (met seksueel getinte kinderprogramma’s als Purno de Purno en Villa Achterwerk), de KRO en de NCRV werden minder uitgesproken christelijk. In 1967 ontstond daarom de EO, een strijdbare orthodox-protestantse omroep die zich te weer stelde tegen de voortgaande secularisatie. De EO bleef vasthouden aan de letterlijkheid van de Bijbel, die volgens de omroep van kaft tot kaft waar was, en voerde een geestelijke kruistocht tegen de evolutietheorie, homoseksualiteit, abortus, euthanasie, communisme, pacifisme, drugs en nieuwe religieuze stromingen als New Age. Het mediawereldje keek op de EO en op orthodoxe christenen neer. Met deze achterlijke mensen uit de provincie wilden hoogopgeleide progressieven uit Amsterdam en omgeving natuurlijk niets te maken hebben.

Niet religieus en niet verzuild maar wel rechts was de in 1964 opgerichte TROS, later de grootste familie van Nederland. Deze niet-ideologische omroep sprak het wij-gevoel van de gewone Nederlander aan. Ook De Telegraaf, de krant van wakker Nederland, richtte zich op deze groep. Omdat de progressieve geluiden Nederland zo domineerden in de jaren zestig en zeventig hebben ‘de andere jaren zestig’ aanvankelijk nauwelijks aandacht gekregen in de geschiedschrijving. Dankzij historicus Koen Vossen en anderen is er tegenwoordig echter meer aandacht voor de conservatieve onderstroom in de Nederlandse maatschappij.

Provo’s en andere progressieven

De jaren zestig zijn natuurlijk vooral bekend door de protestbewegingen. In 1965 werd Provo opgericht door de pacifistische activist Roel van Duijn, drukker Rob Stolk, industrieel ontwerper Luud Schimmelpennink (bekend van het beroemde Witte fietsenplan) en Hans Metz. Provo was anarchistische groep die met ludieke acties de autoriteiten wisten te tarten en aandacht van de media wisten te trekken. De provo’s inspireerden ook de studentenprotesten in Parijs van mei 1968 (l’imagination au pouvoir, de verbeelding aan de macht). De beruchtste provocatie was de rookbom die op 10 maart 1966 het huwelijk van Beatrix en Claus verstoorde.

In juni 1966 kreeg Provo een zetel in de Amsterdamse gemeenteraad. Provo was echter bang door het systeem te worden ingekapseld en hief zichzelf op 13 mei 1967 op. Provo werd opgevolgd door de Kabouterbeweging, die zich meer oriënteerde op de internationale hippiebeweging. De Kabouters deden mee aan de Amsterdamse gemeenteraadsverkiezingen in 1970 en behaalden vijf zetels.

De protestbeweging was inmiddels een stuk serieuzer geworden en oriënteerde zich sterk op het dogmatische en humorloze marxisme. Studentenleider Ton Regtien, die lid werd van de communistische CPN, vond Provo te vrijblijvend en riep op tot klassenstrijd en revolutie. Radicale studenten demonstreerden voor democratisering van het universiteitsbestuur en schreven in de ‘fonetiese’ spelling. In 1969 werd het Maagdenhuis bezet (de vrouwen die aan de bezetting meededen verloren er al snel hun maagdelijkheid) en de Socialistiese Uitgeverij Nijmegen (SUN) opgericht. Universiteitsstad Nijmegen werd Havanna aan de Waal en werd in de jaren zeventig ook een belangrijk bolwerk van de (aanvankelijk) maoïstische Socialistiese Partij.

Ook de feministen lieten in de jaren zestig en zeventig van zich horen. Dolle Mina (vernoemd naar de in 1925 overleden feminist Wilhelmina Drucker) protesteerde op ludieke wijze voor vrije abortus (baas in eigen buik) en Joke Kool-Smit schreef in 1967 in het deftige blad De Gids het artikel ‘Het onbehagen bij de vrouw’, waarin ze klaagde over de geringe ontplooiingskansen van de vrouw. Dolle Mina zou ten onder gaan als gevolg van theoretische discussies over het marxisme. Dit was – hoe ironisch – de schuld van de mannen die lid (no pun intended) van de aksiegroep waren geworden.

Ten slotte kwam er in de jaren zestig ook oog voor de wereldpolitiek, een ontwikkeling waar de politieke elite in de jaren vijftig al de voorzet voor had gegeven. Er werd gedemonstreerd tegen de Amerikaanse militaire aanwezigheid in Vietnam, het fascistoïde bewind van NAVO-bondgenoot Salazar in Portugal en de Apartheid in Zuid-Afrika. De Amerikaanse president Johnson was een ‘molenaar’ (moordenaar mocht niet, want hij was een ‘bevriend staatshoofd’) en zanger Boudewijn de Groot wenste hem een slechte nachtrust toe.

Over de apartheid in Zuid-Afrika waren met name de progressieve protestanten, de steeds vrijzinniger wordende synodaal-gereformeerden, heel erg kritisch. In 1970 veroordeelde de Wereldraad van Kerken de Apartheid als een vorm van racisme en in 1972 verleende de gereformeerde Vrije Universiteit de blanke anti-Apartheidspredikant C.F. Beyers Naudé een eredoctoraat. De meest spraakmakende anti-apartheidspoliticus werd ARP-politicus Jan Nico Scholten, die vanwege zijn linkse standpunten uiteindelijk bij de PvdA zou belanden.

Toch moeten we ons niet te erg richten op de linkse actievoerders. Volgens historicus James Kennedy waren het niet de provo’s, de studenten of de feministen maar de pragmatische en toegeeflijke regenten de hoofdverantwoordelijken voor de culturele omwenteling in de jaren zestig, omdat zij de modernisering als onafwendbaar beschouwden. Kennedy’s dissertatie Nieuw Babylon in aanbouw is een boek à these. Het geeft daarom een te eenzijdige visie op het gebeuren. Volgens historicus Hans Blom is de omslag in het denken van de intellectuelen en wetenschappers in de kern van de zuil-elites belangrijker dan de toegeeflijkheid van de regenten. In plaats van zich te voegen naar de gegeven moraal gingen zij juist uit van een nieuwe individualiserende moraal, die op internalisering van de normen was gericht. Maar belangrijk voor de omslag in het denken is wel het door Kennedy onderzochte vernieuwingsdiscours, dat na de oorlog zo dominant was. ‘Nieuw’ was goed, ‘ouderwets’ was slecht. Dit discours hielp Nederland te veranderen. De Doorbraakgedachte had volgens Kennedy in zoverre succes, dat de verzuilde maatschappij in de loop van de jaren vijftig steeds meer als een anachronisme werd gezien.

Nieuwe politiek

Enkele nieuwe politieke partijen probeerden de culturele revolutie in politiek te vertalen. In 1968 werd de Politieke Partij Radikalen (PPR) opgericht door progressieve katholieken. Ze waren ontevreden over de conservatieve koers van de KVP, die onder leiding van Norbert Schmelzer het progressieve rooms-rode kabinet-Cals had laten vallen. Ook een aantal radicalen uit de ARP sloot zich bij de PPR aan. De uit de ARP afkomstige Bas de Gaay Fortman zou in de jaren zeventig het gezicht van deze nieuwe partij zijn.

Belangrijker dan de PPR was D’66, de in 1966 opgerichte ‘Boerenpartij voor intellectuelen’. Leider Hans van Mierlo had een katholieke achtergrond en nam het politieke spel niet al te serieus. Hij had een jeugdig imago, deed het goed bij de vrouwtjes (lees de Aantjes-biografie De val van een bergredenaar van Roelof Bouwman) en werd dikwijls vergeleken met de in 1963 vermoorde Amerikaanse president John. F. Kennedy. Van Mierlo wilde dat politiek persoonlijker werd en pleitte daarom voor de rechtstreekse verkiezing van de minister-president en de herinvoering van het districtenstelsel, ideeën die trouwens twee jaar eerder ook door de JOVD (de aan de VVD verbonden liberale jongerenorganisatie) waren bepleit.

D’66 maakte een goede indruk op de televisie, vooral met haar legendarische spotje waar Van Mierlo langs de Amsterdamse grachten wandelt en over de politiek mijmert. Ondanks het electorale succes in 1967, toen D’66 met zeven zetels in de Tweede Kamer kwam en Van Mierlo de voorpagina van de internationale editie The New York Times haalde, was het succes van de nieuwe partij echter beperkt. Het kabinet-De Jong weigerde de voorstellen van de in 1967 ingestelde staatscommissie Cals/Donner door het parlement te laten behandelen.

Meer succes dan PPR en D’66 had Nieuw Links, een progressieve pressiegroep in de Partij van de Arbeid. In 1966 was Nieuw Links opgericht om de PvdA een veel linksere koers te doen laten inslaan, weg van de ‘oudderwetse’ sociaaldemocratie van Willem Drees, naar een bevlogen en vooral modieus progressivisme.

Nieuw Links was opgericht na de ‘Nacht van Schmelzer’ en was fel anti-KVP. De pressiegroep hoopte dat de PvdA door middel van de zogenaamde polarisatiestrategie een einde zou maken aan de dominantie van de christelijke partijen. Nieuw Links was dus voor een nieuwe Doorbraak, met als uiteindelijke doel dat Nederland een tweepartijenstelsel zou krijgen. In 1970 kregen enkele leden van Nieuw Links sleutelposities binnen de PvdA in handen, waardoor de partij een progressieve en radicale richting zou inslaan.

Uit onvrede met Nieuw Links scheidden in 1970 verontruste PvdA’ers zich af en vormden DS’70. Deze partij won in 1971 acht zetels en deed mee aan het eerste kabinet-Biesheuvel. Toen dit kabinet dankzij de ministers van DS’70 viel verloor de partij in 1972 twee zetels. De partij had onvoldoende een eigen profiel en raakte verscheurd in een conflict tussen de conservatieve en progressieve leden. De conservatieven wilden onder leiding van Willem Drees jr. de PvdA van de jaren vijftig voortzetten. De progressieve leden wilden daarentegen van DS’70 een soort D’66 maken. Het deed de partij geen goed. In 1977 bleef er nog maar één zetel over en in 1983 werd de partij opgeheven.

Keerpunt ’72 en het kabinet-Den Uyl

In 1972 hadden PvdA, PPR en D66 een gezamenlijk verkiezingsprogramma: Keerpunt ’72. De drie partijen hadden een schaduwkabinet gevormd bestaande uit ministeriabele personen. De drie partijen gingen uit van het zogenoemde Westminster-model. De kiezer zou de keuze worden voorgelegd tussen twee politieke concentraties. Één daarvan zou de regering vormen. Op deze manier zou de kiezer direct invloed kunnen uitoefenen op de samenstelling van de regering.

Het progressieve samenwerkingsverband ging echter ten koste van de eigen identiteit van D’66. Deze partij verdween halverwege de jaren zeventig dan ook bijna van de politieke kaart. In 1972 werd tijdens de verkiezingen bovendien niet de gewenste linkse meerderheid behaald, zodat PvdA-leider Joop den Uyl moest samenwerken met ARP en KVP. Niettemin is het kabinet-Den Uyl, dat na een lange moeizame formatie in 1973 eindelijk tot stand kwam, het meest linkse kabinet dat Nederland ooit heeft geregeerd.

Den Uyl wekte met zijn kabinet hoge verwachtingen. De PvdA-premier geloofde in de maakbare samenleving en wilde een gelijke verdeling van kennis, inkomen en macht. Hij was sterk beïnvloed door de progressieve Keynesiaanse econoom J.K. Galbraith, die pleitte voor een sterke publieke sector en nivellering van de inkomens. Den Uyl had de tijd echter niet mee. In november 1973 brak de oliecrisis uit. Het kabinet besloot tot de distributie van benzine en stelde de autoloze zondag in. Ook werd het kabinet met andere moeilijke uitdagingen geconfronteerd: de onafhankelijkheid van Suriname, de Lockheed-affaire met prins Bernhard, de zaak-Menten en last but not least de Molukse gijzelingsacties, die met grof geweld zouden worden beëindigd.

Den Uyl stuitte bij traditionele christenen op veel weerstand omdat hij de bede uit de troonrede schrapte en abortuspraktijken gedoogde. De progressieve ARP kon zich overigens wel in het kabinetsbeleid vinden. Progressieve protestanten hadden feeling met Den Uyl, die immers vroeger gereformeerd was geweest, de Tale Kanaäns sprak en nog steeds van grote idealen bezield was.

In 1977 viel het kabinet omdat de verhouding tussen Joop den Uyl en vice-premier Dries van Agt volledig was verstoord. Ex-calvinist Den Uyl nam politiek uiterst serieus terwijl de katholieke Van Agt de politiek kon relativeren. De PvdA won bij de verkiezingen 10 zetels, ten koste van de kleine linkse partijen PPR, CPN en PSP, en was met 53 groter dan ooit. Toch verloor de partij de kabinetsformatie. Een tweede kabinet-Den Uyl zou er nooit komen. Met de mogelijkheid van coalitie van CDA en VVD had de PvdA te weinig rekening gehouden. Omdat de PvdA tijdens de formatie te harde eisen bleef stellen besloot het CDA dan ook om met de VVD zaken te doen. In het Haagse restaurant Le Bistroquet beklonken Van Agt en VVD-leider Hans Wiegel de nieuwe coalitie tijdens een gezellig etentje. Zo kon politiek ook nog steeds zijn.

Progressief Nederland bleef nostalgische herinneringen aan het kabinet-Den Uyl koesteren, maar in de ogen de VVD was het kabinet de belichaming van alles waar de partij tegen was. De VVD had in de jaren zeventig erg geprofiteerd van het anti-Den Uyl sentiment en werd van een deftige partij voor de elite een rechtse volkspartij, die het vooral goed deed bij de rechtse kiezer die lid was van de TROS en een abonnement had op De Telegraaf. In 1977 wist Hans Wiegel niet alleen extra zetels voor zijn partij in de wacht te slepen maar ook nog eens vicepremier te worden. Na de hele tijd de onderliggende partij te zijn geweest sloeg rechts eindelijk terug. Dit was ook een internationale trend. In 1979 kwam in Engeland Margaret Thatcher aan de macht, die korte metten maakte met de dominantie van Labour en een stevig bezuinigingsbeleid zou voeren.

De gevolgen van de jaren zestig werkten nog lang na, maar na de val van het kabinet-Den Uyl verdween ‘de verbeelding van de macht’ uit het zicht en trad de ontnuchtering op. In 1977 waren de jaren zestig voorgoed voorbij.

Beeld: Wikimedia Commons

Op 6 juni 1919 maakte het Hongaarse leger een einde aan de Sloveense Prekmurjerepubliek, die op 29 mei 1919 was opgericht tijdens de chaos die volgde op het uiteenvallen van het keizerrijk Oostenrijk-Hongarije. De Prekmurjerepubliek was een van de kortst bestaande staten uit de wereldgeschiedenis.

Eigen taal

Slovenië is een klein land, dat vroeger onderdeel uitmaakte van Joegoslavië en in de jaren negentig als eerste onafhankelijk werd. Ik ben er een keer heel kort geweest, toen ik voor een reis naar Montenegro moest overstappen in Ljubljana. Over de geschiedenis van het land en de cultuur weet ik vrijwel niets. Ik kwam er alleen achter dat het Sloveens een heel andere taal is dan het Kroatisch, het Bosnisch en het Servisch. Ondanks accentverschillen kunnen Kroaten, Bosniërs en Serviërs elkaar goed verstaan. Slovenen kunnen echter niet in hun moerstaal praten als ze in andere landen van het voormalige Joegoslavië zijn.

Subscribe now

Om de zaken nog ingewikkelder te maken, er waren tot de eerste helft van de twintigste eeuw twee soorten Sloveens: het standaard-Sloveens, dat nog steeds wordt gesproken; en het Prekmureens, dat nu niet meer als een aparte taal bestaat. Prekmurje, een regio in het uiterste noordoosten van Slovenië, lag vlakbij Hongarije en ontwikkelde in de achttiende eeuw een eigen geschreven taal op basis van het eigen dialect.

Beeld: Wikimedia Commons

Kortstondige republiek

Toen in 1918 Oostenrijk-Hongarije uiteenviel in verschillende staten hoorde Prekmurje aanvankelijk bij de op 31 oktober 1918 uitgeroepen democratische republiek Hongarije. Op 21 maart 1919 namen de communisten onder leiding van Béla Kun echter de macht over in Hongarije en stichtten een (kortstondige) radenrepubliek. De katholieke en lutherse geestelijkheid waren fel anticommunistisch, omdat de communisten antireligieus waren en de kerkelijke bezittingen wilden confisqueren. Niettemin voelden zij niets voor een onafhankelijk Prekmurje. De regio moest een autonome status krijgen.

De oprichter van de kortstondige republiek was Vilmos Tkálecz, een idealistische onderwijzer. Hij riep op 29 mei 1919 het balkon van het Zvezdahotel van Murska Sobota de onafhankelijkheid van Prekmurjerepubliek uit. Hij beriep zich op de Fourteen Points van Woodrow Wilson, dat kleine naties ook zelfbeschikkingsrecht hadden. Helaas voor hem was zijn republiek veel te zwak om zichzelf te kunnen handhaven. Een week nadat de republiek van Prekmurje was uitgeroepen maakte het Hongaarse Rode Leger een einde aan de nieuwe staat. Vilmos Tkálecz vluchtte naar Oostenrijk. Een communistische militia, bestaande uit zo’n 50 boeren, executeerde anticommunisten. Ook Prekmurje ontkwam niet aan de Rode Terreur.

De Hongaarse Radenrepubliek was echter ook geen lang leven beschoren. Op 1 augustus 1919 maakten Roemeense troepen een einde aan het communistische bewind. Tijdens het verdrag van Trianon in 1920 moest Hongarije grote gebieden afstaan. Prekmurje kwam bij het koninkrijk Joegoslavië. Tegenwoordig maakt het deel uit van Slovenië.

Andere kortstondige staten

De Prekmurjerepubliek was niet het enige land dat na de afloop van de Eerste Wereldoorlog tevergeefs probeerde onafhankelijk te worden. Andere staten waren de Vrijstaat Fiume, de Oekraïense Volksrepubliek, de West-Oekraïense Volksrepubliek, de Banater Republiek, de Wit-Russische Nationale Republiek, de Volksrepubliek Koeban en de Transkaukasische Federatieve Republiek, die uiteenviel in de Democratische Republiek Georgië, de Democratische Republiek Armenië en de Democratische Republiek Azerbeidzjan die ook maar voor korte tijd hebben bestaan.

De kortst bestaande staat in de wereldgeschiedenis is echter Carpatho-Oekraïne, dat in 1939 nog geen 24 uur bestaan heeft. Nadat Slowakije zich begin 1939 losmaakte van Tsjecho-Slowakije verklaarde de autonome regio Carpatho-Oekraïne zich op 15 maart onafhankelijk. Hongarije, een bondgenoot van nazi-Duitsland, zag dat niet zitten en bezette op 16 maart de republiek. Het Hongaarse leger trad rigoureus op tegen de irreguliere Oekraïense soldaten en executeerde zonder pardon tussen de 500 en 600 gevangengenomen militieleden. Na de Tweede Wereldoorlog echter werd de regio toegevoegd aan de Oekraïense Sovjetrepubliek.

Beeld: Wikimedia Commons

Achtergrond

Hoe zat het ook alweer met de Zesdaagse Oorlog? Heel kort: Na de oprichting van de staat Israël in 1948 en de verdrijving van meer dan 700.000 Palestijnen voelden de Israëliërs zich bedreigd door hun buurlanden, vooral door Egypte. In 1956 was het al tot een korte oorlog gekomen, de Suez Crisis. Israël - gesteund door het Verenigd Koninkrijk en Frankrijk - veroverde toen de Sinaï. Onder internationale druk stond Israël dit gebied echter af aan de Verenigde Naties, die deze bufferzone tussen Egypte en Israël bewaakten.

In mei 1967 liepen de spanningen tussen Israël en Egypte weer op. President Nasser had rapporten van de Sovjet-Unie gekregen, over Israëlische troepenconcentraties bij de Syrische grens. Nasser reageerde hierop door zijn leger te mobiliseren, de VN-vredesmacht weg te sturen en de Sinaï te bezetten. Ook blokkeerde hij op 22 mei de zeestraat van Tiran voor Israëlische schepen. Om zich in te dekken sloot Nasser allianties met andere Arabische landen, die Egypte zouden moeten bijstaan, mocht het tot een oorlog komen.

Preempitve strike

Op 5 juni 1967 begon de Israëlische luchtmacht met een preemptive strike. Bijna alle Israëlische oorlogsvliegtuigen vielen Egypte aan, met als doel de Egyptische luchtmacht te vernietigen en Egyptische militaire vliegvelden onklaar te maken. Deze verrassingsaanval zorgde eigenlijk al voor de beslissing in de Zesdaagse Oorlog, omdat de Israëliërs nu air superiority hadden. Ook de luchtmacht van Syrië en die van Jordanië werden uitgeschakeld.

Het Israëlische leger viel de Egyptische stellingen in de Sinaï niet frontaal aan, maar via de woestijn. Na enkele tegenslagen besloot het Egyptische leger tot een algehele terugtrekking, waardoor Israël de hele Sinaï kon veroveren. In dezelfde tijd veroverde Israël de Westbank op Jordanië. De laatste twee dagen van de oorlog werd er hevig gevochten om de Golanhoogte. Het Israëlische leger wilde deze strategische hoogte bezetten. Het argument was om zo Israël beter te beschermen tegen eventuele Syrische aanvallen in de toekomst.

Na zes dagen werd, onder druk van de VN, een wapenstilstand getekend. De Veiligheidsraad had hiertoe unaniem besloten omdat de Verenigde Staten bang waren dat de Sovjet-Unie anders haar Arabische bondgenoten te hulp zou schieten, waardoor de oorlog nog verder zou escaleren. Israël bleef de veroverde gebieden bezetten. Er kwam geen vrede met de Arabische landen, die zwoeren dat ze de staat Israël nooit zouden erkennen.

Beeld: Wikimedia Commons

Gevolgen

Arabische landen zagen Israël als de agressor. Omdat de Israëlische luchtmacht zo’n verpletterend succes boekte op de eerste oorlogsdag, terwijl de Israëlische luchtmacht kleiner was dan de Egyptische, vermoedden veel Arabieren een Amerikaans-zionistisch complot. In 1956 hadden de Fransen en Engelsen Israël gesteund tijdens de Suez Crisis, nu waren het de imperialistische Amerikanen. Het Westen was niet te vertrouwen.

De werkelijke reden waarom de Israëlische luchtmacht zo succesvol was kwam omdat Israëlische piloten, in samenwerking met het grondpersoneel, in staat waren op per dag vier missies te vliegen. De effectiviteit van de Israëlische luchtmacht werd daarom meer dan verdubbeld. Egyptische piloten konden een, hooguit twee missies per dag vliegen. Dat, en natuurlijk het feit dat de Egyptische luchtmacht voor een groot deel was uitgeschakeld op de eerste dag van de oorlog, zorgde voor het Israëlische luchtoverwicht.

De machteloze Arabische woede richtte zich, net als in 1948, op de Joodse gemeenschappen in de islamitische wereld. Er braken pogroms uit en er kwam weer een exodus van Joden naar Israël op gang. Ook in communistische landen begonnen antisemitische campagnes. In 1968 vluchtten meer dan tienduizend Poolse joden naar Israël.

De Israëlische overwinning was op de lange termijn echter een pyrrusoverwinning. Israël kreeg namelijk niet alleen grote lappen land erbij, maar ook een grote Arabische minderheid. De veroveringen van Israël werden door de internationale gemeenschap dan ook niet erkend. Het werden de ‘bezette gebieden’. Hoewel Israël in 1973 opnieuw met de Arabische buurlanden een conventionele oorlog zou voeren waren het de Palestijnse vrijheidsstrijders die het Israëlische leger de komende decennia veel hoofdpijn zouden bezorgen.

Op social media ga ik eigenlijk nooit meer de discussie aan met mensen. Ik maak af en toe een leuke sarcastische grap en prijs goede artikelen aan, maar ik heb de illusie opgegeven dat je echt in gesprek kunt gaan met andersdenkenden. Met sommigen misschien, die een beetje open staan voor de ander, maar met ideologisch gedreven mensen is vaak nauwelijks een fatsoenlijk gesprek te beginnen.

‘A fanatic is one who can’t change his mind and won’t change the subject’ zou Sir Winston Churchill ooit hebben gezegd. Deze wijze woorden zijn uiteraard van toepassing op zijn nemesis Herr Schicklgruber, maar ook op de vele columnisten, bloggers en tweeps – links en rechts en dikwijls anoniem – die het debat verpesten. Het publieke debat en social media zijn verschrikkelijk verslavend en ik zal er dus ook niet mee stoppen, maar af en toe vraag ik mij wel eens af waar ik het in Hitchens’ naam allemaal voor doe.

Share

Het boekje Vrijheid van meningsuiting voor beginners van journalist en opiniemaker Renzo Verwer was voor mij het zoveelste bewijs dat het publieke debat dood is. Verwer beschrijft in zijn verhaal namelijk het uit de hand gelopen publieke debat van de laatste tien jaar, waarin ook de sociale media en de ‘oorlog’ tussen GeenStijl en andere blogs uitgebreid aan bod komen. Vrijheid van meningsuiting betekent voor veel opiniemakers het ventileren van je eigen mening, die er zo hard mogelijk bij de ander ingeramd moet worden. Andersdenkenden moeten daarentegen monddood worden gemaakt. Volgens Verwer, en ik vrees dat hij hierin geen ongelijk heeft, is iedereen die aan het debat meedoet hypocriet. Mensen klagen dat ze monddood worden gemaakt, maar als de ander dat doet is dat ‘huilie huilie’. Het publieke debat, vooral op de sociale media, is van een bedroevend laag niveau.

Hoe heeft het zover kunnen komen? Dat het publieke debat vaak zo ontzettend zinloos is heeft allereerst te maken met la condition humaine. Het lot van het mensdom is dat wij sterfelijk zijn en onze tijd op deze aarde is daarom beperkt. Wij zoeken zelfbevestiging en hebben daarvoor anderen nodig, leiders waartegen we opkijken en volgelingen die naar ons opkijken. Wij kunnen slecht tegen chaos en proberen daarom een beetje orde te scheppen, ook al is dat een illusie. Het gevoel van veiligheid betekent ook dat we mensen verketteren die deze orde bedreigen. Ten slotte zijn veel mensen gewoon achterbakse klootzakken, sommige leiders, maar ook veel meelopers. Dit is van alle tijden en dit zal ook nooit veranderen. Wat wel verandert is de maatschappelijke context. En die is behoorlijk veranderd.

Morele ijkpunten

Rechts en links hebben allebei morele ijkpunten, gebeurtenissen in het verleden die een morele les leren voor nu. Het referentiekader van recht in opinieland zijn de politiek-correcte jaren tachtig en negentig. In dit decennium zou Nederland beheerst worden door de linkse media, die critici van de multiculturele samenleving het zwijgen probeerden op te leggen. ‘Slachtoffers’ waren Hans Janmaat van de Centrumpartij, VVD-fractieleider Frits Bolkestein, PvdA-publicist Paul Scheffer en natuurlijk Pim Fortuyn en Theo van Gogh. Zij zouden de ‘waarheid’ spreken, maar mochten van de ‘elite’ niet zeggen wat ze dachten. Volgens Renzo Verwer heerst die huilie huilie-mentaliteit nog steeds bij rechts. Tegenwoordig ligt bijna niemand er nog wakker van als Geert Wilders tekeer gaat tegen Marokkanen, maar hij doet het altijd maar weer voorkomen dat hij linkse taboes doorbreekt en dat hij zijn mening niet mag geven.

Links hanteert niet één maar twee referentiekaders. Het eerste referentiekader is nog steeds de Tweede Wereldoorlog. Geert Wilders wordt bij tijd en wijle weer eens een fascist genoemd en de vluchtelingen worden vergeleken met de Joodse vluchtelingen die aan de vooravond van de Tweede Wereldoorlog Duitsland probeerden te ontvluchten. De les van de Tweede Wereldoorlog volgens links is dat discriminatie en racisme (inclusief islamofobie) verkeerd zijn en dat dit nooit meer mag gebeuren. Nie wieder.

De Tweede Wereldoorlog wordt als morele eikpunt echter langzaam maar zeker vervangen door de - in de praktijk dikwijls nogal dogmatische - ideologie van het antikolonialisme. De les van de Tweede Wereldoorlog is dat alle discriminatie verkeerd is, het antikolonialisme is in de praktijk vaak verschillig. Zo promootte Noam Chomsky een revisionistische visie op de Cambodjaanse genocide, met als doel de schuld bij de Amerikanen neer te leggen in plaats van bij Pol Pot en de communistische Rode Khmer. Ook wilde Chomsky de Russische invasie van Oekraïne niet veroordelen, want de ware schuldige is natuurlijk de NAVO.

Het antikolonialistische frame schrijft dwingend voor wie de slachtoffers en wie de daders moeten zijn. Klopt de werkelijkheid niet met het frame? Dan is dat jammer voor de werkelijkheid.

Blokker en Burnier

Als je je als historicus in het publieke debat begeeft heb je een extra verantwoordelijkheid. Historici beschikken in de regel namelijk over veel meer kennis en inzicht in het politiek-maatschappelijke spel. En zoals de filosoof Spiderman al zei: ‘With great power comes great responsibility.’ Het is de taak van historici om ideologisch gekleurde voorstellingen van de geschiedenis te nuanceren en als dat nodig is hard te corrigeren.

De jaren tachtig en negentig waren minder zwart-wit als het rechtse beeld ons doet laten geloven. In 1989, tijdens de Rushdie-affaire, koos Volkskrant-columnist Jan Blokker onvoorwaardelijk de kant van Salman Rushdie. De Brits-Indiase schrijver had vanwege zijn boek De Duivelsverzen een fatwa van ayatollah Khomeini aan zijn broek gekregen. Rushdie vermoorden was een heilige plicht voor de moslims, vond de geestelijke leider van Iran. De woedende Blokker hekelde de tolerantie bij links voor deze ‘achterlijke culturen en opvattingen’. Joost Zwagerman noemde in column uit 2007 de opvattingen van Blokker ‘vintage Pim Fortuyn’. Blokker zou in de 2000s lustig meedoen aan de ‘demonisering’ van Fortuyn en Wilders en ging tekeer tegen de neoconservatieven, maar anno 1989 huldigde hij islamkritische opvattingen. Bijzonder.

Ook Andreas Burnier laat zien dat hem allemaal wat ingewikkelder ligt. Deze militante feministe, die ooit beweerd had dat elke vrouw met een IQ van boven de 120 wel lesbisch moest zijn, fulmineerde in gesprek met de beroemde interviewer Ischa Meijer tegen de islam:

Trouwens, het grootste probleem voor vrouwen is niet zozeer de man, het kapitalisme of het communisme, maar momenteel vooral de islam, die op een ongelooflijke manier aan het oprukken is in de wereld, en waarvan wij inmiddels ook een vijfde colonne in huis hebben. Het zal gruwelijk voor de vrouwen worden, ook in West-Europa, als we de islam de vrije hand laten; een systeem waarin het gelegitimeerd is, noodzakelijk wordt geacht, om vrouwen thuis gevangen te houden, haar te mishandelen, je dochters onvoldoende onderwijs te geven, waardoor ze gedwongen zijn om uit pure economische ellende in het huwelijk te treden. Het is natuurlijk vreselijk progressief om te zeggen: wij moeten elke cultuur in haar waarde laten, alles toelaten, niet discrimineren – dat vind ik ook, maar de kwalijke, fascistische trekken in andere culturen mag je best bestrijden. Zolang de islam heel expliciet en open voor het seksfascisme is, moet hij bestreden worden, en helemaal niet genuanceerd getolereerd.

Hier was geen woord Frans bij. Burnier laat zien dat niet elke feminist automatisch een Daan Borrel of Asha ten Broeke is, maar dat er ook politiek-incorrecte feministen bestaan, hoe ongelooflijk dit misschien ook in uw oren klinkt. Links was in de jaren tachtig en negentig niet per definitie pro-islam en er was in deze tijd ook kritiek mogelijk op de islamitische religie. Blokker en Burnier zijn voor hun uitlatingen nooit vervolgd.

In bepaalde linkse kringen is er, als gevolg van het antikolonialistische linkse denken, een absoluut taboe op islamkritiek en op kritiek op de multiculturele samenleving, maar dit geldt natuurlijk niet voor links als zijn geheel. Paul Scheffer, auteur van het roemruchte artikel ‘Het multiculturele drama’, was PvdA-lid. Het verleden wordt gemythologiseerd om er op deze manier zin aan te geven, maar de werkelijkheid is natuurlijk minder zwart-wit.

Het linkse geschiedenisbeeld verdient natuurlijk ook nuance. De discriminatie van moslims en zwarte mensen in Nederland, die er zeker is, valt niet te vergelijken met de discriminatie van Joden in nazi-Duitsland. Iedereen in Nederland is voor de wet gelijk, er is geen verbod op huwelijken tussen moslims en niet-moslims, er is geen sprake van structureel geweld tegen moslims of van een systematische achterstelling van deze groep. Dat moslims en zwarte moslims helaas worden gediscrimineerd op de arbeidsmarkt is een groot probleem wat ook actief bestreden dient te worden, maar toch is dit absoluut niet te vergelijken met de officiële Berufsverbote in nazi-Duitsland.

En nu?

Voor mensen die kunnen schrijven en begaan zijn met het lot van de wereld is het meedoen aan het publieke debat haast een zelfopgelegde plicht. Zij die het debat echt verder willen brengen moeten een zekere distantie tot het onderwerp hebben, door de ideologische frames heen kunnen prikken, de andere kant willen belichten, ook bereid zijn de eigen standpunten soms kritisch tegen het licht te houden.

Dit is geen geringe opgave. Het grote publiek wil graag opiniemakers die een helder verhaal houden, die de illusie wekken dat ze precies weten hoe het zit. De verleiding is daarom groot om een zwart-wit-verhaal te houden, ook al geloof je hier zelf misschien niet eens in.

Soms moet engagement. Émile Zola kwam in 1898 op voor de Joods-Franse officier Alfred Dreyfus, die ten onrechte voor spionage was veroordeeld. Het nazisme was in de jaren dertig een groot gevaar, waartegen Menno ter Braak met recht waarschuwde. En Nobelprijswinnaar Orhan Pamuk heeft zijn vaderland bekritiseerd, omdat Turkije nog steeds weigert de Armeense Genocide van 1915 te erkennen.

Maar engagement kan snel omslaan tot blind activisme. Ook historici – die beter zouden moeten weten – maken zich hier schuldig aan. Rutger Bregman is van een jonge nieuwsgierige historicus verworden tot een linkse utopist die op De Correspondent preekt voor eigen parochie. Met drie uiterst willekeurige voorbeelden – Albert Einstein, Steve Jobs en Freddy Mercury – probeerde Bregman op twitter aan tonen te dat vluchtelingen geen ‘gelukszoekers’ maar ‘geluksbrengers’ waren. Leuk geprobeerd, maar je kunt met drie andere willekeurige voorbeelden precies het tegenovergestelde beweren. Geschiedenis is wat dat betreft een grabbelton.

Als je het debat naar een hoger plan wil brengen moet je, denk ik, een goed evenwicht weten te bewaren tussen distantie en engagement. Ook zou je niet overal een mening over hoeven te hebben. Soms is het gewoon goed om even de feiten af te wachten, bijvoorbeeld wanneer het nog niet duidelijk is wat er precies gebeurd is. Toen de eerste berichten over de massamoord op het Noorse eiland Utoya Nederland bereikten werd er door sommige opiniemakers meteen met een beschuldigende vinger gewezen naar de islam, terwijl niet veel later bleek dat een extreemrechtse fanaticus de dader was.

Is het publieke debat dood? Wel als we allemaal als een kip zonder kop achter elkaar aan lopen, met moeilijke begrippen strooien die we maar half begrijpen en anderen verketteren. Maar een beetje geduld en een beetje gezond verstand kan wonderen doen. Dat hoop ik tenminste nog steeds.

Ceterum censeo

En toch ben ik van mening dat je niet overal een mening over hoeft te hebben.

Beeld: Wikimedia Commons

‘God is dood’, zei Nietzsche ooit. Maar wij mensen hebben vervolgens nieuwe goden gemaakt die ons ook in een keurslijf dwingen: nationaal-socialisme, marxisme, Identity Politics. Ewout Klei gelooft niet meer in de mensheid. Hij gelooft alleen nog maar in mensen.

Gevoel voor theater

Enkele jaren geleden nam ik, met een goed gevoel voor theater, afscheid van de linkse kerk. Ik schreef voor Joop maar was mij steeds meer gaan storen over het domme dogmatisme bij een deel van links, vooral als het ging over feminisme en racisme. Natuurlijk, mannen en vrouwen hebben gelijke rechten en blanken en zwarten ook, maar dat ideologische gedram waarin de ‘witte man’ telkens voor van alles wordt uitgemaakt, dat hing mij verschrikkelijk de keel uit. En nog steeds. Maar op dogmatisch denken heeft links geen monopolie. Bijna iedereen heeft daar last van.

Historicus en voormalig PSP-wethouder Huib Riethof noemde mij ooit, met enige ironie, een ‘meervoudig dolerende’. Ik had teveel kerken verlaten. Eerst de gereformeerde, toen de linkse. Nu kan ik de rechtse kerk aan dit rijtje toevoegen. Het dogmatisme bij een deel van rechts, ja ik blijf genuanceerd, ben ik ook spuugzat.

Achterdocht of mededogen

Zuiver op de rechtse graat ben ik trouwens nooit geweest. Ik heb niks tegen de islam an sich, vind het koningshuis een poppenkast en word niet warm als Sybrand Buma over de ‘joods-christelijke traditie’ begint. Rechts betekende voor mij vooral dat ik niet links was. Wat ik met andere rechtse mensen deelde was de afkeer van links drammen, linkse betweterij en vooral links ‘Gutmenschengedrag’. Het is een achterdocht tegen de motieven van mensen die deels gerechtvaardigd, maar deels ook totaal niet gerechtvaardigd is.

Share

Stella Bergsma schreef hierover een boeiend essay voor HP/de Tijd, misschien een beetje te goedgelovig hier en daar, maar wel hoopgevend. Het is niet alleen maar vies en verrot. Mensen kunnen ook lief zijn. Moeten liefde krijgen. Er moet meer geknuffeld worden. Mededogen in de overdrive kan soms best lekker zijn. Met God is de Heilige Maagd Maria ook verdwenen. Maar hiervoor in de plaats hebben we gelukkig Stella Bergsma gekregen. Misschien bestaat de voorzienigheid toch?

Rechts was voor mij, zo bedenk ik mij opeens, ook een schild om mij van al te veel empathie af te sluiten. Zielige kinderen in Syrië? Heel sneu natuurlijk, maar niet te veel over nadenken want je kunt er toch niks aan doen, het is veel leuker om grappen over moralistische GroenLinks-politici te maken (niet over de vluchtelingen zelf, daar vond ik mij te beschaafd voor). De #zeghet-campagne tegen seksuele intimidatie? Hup, feministen in het algemeen en Asha ten Broeke in het bijzonder beledigen. Want die grijpen dit immers alleen maar om de ‘witte man’ te bashen.

Sommige grappen die ik maakte waren briljant en daar lig ik nog steeds helemaal in een deuk om (ik lach om mijn eigen grappen omdat ik eenzaam ben, doctor Sigmund), maar dikwijls waren ze alleen maar grof. Alles wat mooi en kwetsbaar is moest op een of andere manier kapot worden gemaakt, zodat ik zelf niet kon worden gekwetst. Cynisme is ook een vorm van morele lafheid.

Maakte dit mij echt 100% rechts? Nee, want ik nam afstand tot en werd na verloop van tijd zelfs misselijk van de ondergangsroepers, die meenden dat we met het toelaten van de vluchtelingen het Paard van Troje hadden binnengehaald. Op een VVD-bijeenkomst in Kampen had een oud-militair het over ‘kwartiermeesters’, die een invasie moesten voorbereiden. En op een bijeenkomst van het Forum voor Democratie in 2015 (toen dus nog geen politieke partij) had iemand in de zaal het over Winston Churchill, die de nazi’s had tegengehouden. Wij moesten nu op diezelfde manier de vluchtelingen tegenhouden. Een deel van rechts Nederland was gek geworden. Rationale distantie had plaatsgemaakt voor irrationele haat.

Op zoek naar liefde

Liefde en empathie zijn emoties die een mens kwetsbaar maken en dat is in veel situaties niet handig, bovendien wordt er door anderen ook veel misbruik gemaakt van zulke emoties. Maar een ‘mannelijke’ wereld, dus heel rationeel, afstandelijk, hard en cynisch, dat is ook niet leuk. Om nog maar te zwijgen over angst en haat. Er is hoop nodig. Lachende kinderen. Jonge vrouwen die in het weiland halfnaakt ronddartelen. En waar wij uiteraard niet ongevraagd aan zullen zitten. #MeNeither

Het wordt, vind ik, altijd vervelend als het ideologisch wordt. Wanneer bijvoorbeeld het verhaal van de moeder van Quinsy Gario die in de supermarkt voor Zwarte Piet werd uitgemaakt wordt gebruikt om alle blanke mensen weg te zetten als harteloze racisten. Als de aandacht voor kwetsbare vluchtelingen zich beperkt tot islamitische vluchtelingen, maar christenen kunnen stikken, waar een deel van links toch een handje van heeft. Wanneer een schrijver op Joop doodleuk beweert dat alle mannen in feite aanranders zijn. Wanneer je in De Balie in een zaal voor UvA-studentes fatsoenlijk en inlevend probeert je verhaal te houden, maar er wordt gesist als je zachtjes het woord krijgt. Maar is door deze linkse zondes de liefde en het geloof in mensen dood? Misschien niet.

In Nietsches verhaal ‘Der tolle Mensch’ in Die fröhliche Wissenschaft is een gek op zoek naar God, maar vindt hem niet. Wij zouden eens met een lantaarn op zoek moeten gaan naar liefde. Wellicht dat wij in tegenstelling tot die arme gek niet onze lantaarn stuk hoeven te gooien op de keien of in de kerk het ‘Requiem aeternam deo’ zullen aanheffen. Misschien vinden we de liefde wel. En zij (liefde is vrouwelijk, uiteraard) hoeft niet per se de vorm van een knappe engel te hebben.

Beeld: Wikimedia Commons

Ochlocratie is de regering van de volksmassa. In een democratie worden de rechten van minderheden beschermd tegen volksmenners en massahysterie, in een ochlocratie is de rechtsstaat de nek omgedraaid en zijn andersdenkenden vogelvrij.

De Atheense democratie (508-322 voor Christus) was in feite een ochlocratie. Burgers konden politici verbannen via ostracisme, het schervengericht, waarbij de naam van de politicus die moest worden verbannen op een potscherf werd geschreven. Ook lieten de burgers zich zich manipuleren door demagogen zonder scrupules, zoals Cleon en Alcibiades.

Parvenu

Cleon was een havik. Hoewel hij tot de elite van Athene behoorde beschouwde de adel hem als een parvenu, omdat hij uit de (rijke) middenklasse afkomstig was. Of die kritiek wel helemaal terecht was, daarover valt te discussiëren, maar Cleon was niet vies van vies populisme. We kennen de demagoog eigenlijk vooral vanwege zijn toespraak over de rebellerende stad Mytilene, in 427 voor Christus. Cleon stelde voor om alle mannelijke inwoners uit te moorden, om hen zo te straffen voor hun opstandigheid. De Atheense volksvergadering, opgezweept door zijn vurige betoog, stemde met dit voorstel in en de Atheense vloot voer uit naar het eiland Lesbos. Dankzij een toespraak van Diodotus, die zich uit morele overwegingen verzette tegen Cleons extreme voorstel, bedacht de volksvergadering zich echter en werd de Atheense vloot net op tijd tegengehouden.

Cleon was van de oorlogspartij, de factie in de Atheense politiek die een oorlog met Sparta wilde om zo de Atheense hegemonie in Griekenland definitief te verzekeren. Willen we meer of minder Spartanen? Griekenland weer van ons. In 422 voor Christus sneuvelde Cleon echter in de slag bij Amphipolis, waardoor de vredesduif Nicias de kans kreeg om (tijdelijk) vrede met Sparta te sluiten.

Subscribe now

Rijkeluiszoontje

Beeld: Wikimedia Commons

Dat Athene de oorlog met Sparta verloor was vooral de schuld van Alcibiades, de meest gewetensloze politicus uit de klassieke oudheid, die Machiavelli en Mussert in een persoon verenigde. Alcibiades was daarnaast een bijzonder aantrekkelijke verschijning, waar vele vrouwen en mannen verliefd op werden. Het is onbekend of hij ook van lavendel hield. In tegenstelling tot Cleon was rijkeluiszoontje Alcibiades 100 procent elite. Hij was bevriend met de filosoof Socrates, maar Alcibiades voelde zich meer aangetrokken tot de sofisten, die een haast nihilistische filosofie predikten.

Na de vrede van Nicias met Sparta pleitte Alcibiades voor oorlog, omdat hij net als Cleon meende dat de Athene alleen door oorlog nog machtiger zou worden. Hij overtuigde de Atheners om een expeditie naar Sicilië te ondernemen, om de Griekse stad Syracuse te veroveren. Alcibiades zou tijdens het afscheidsfeest in Athene heiligschennis gepleegd, waarvoor hij zich moest verantwoorden voor de rechter. Hij besloot daarop naar Sparta te vluchten en hielp de Spartanen om het Atheense expeditieleger te verslaan. Nicias werd gevangen genomen door Syracuse en geëxecuteerd. Vele andere Atheners stierven in de Siciliaanse steengroeven waar ze dwangarbeid moesten verrichten.

Alcibiades werkte zich echter ook in Sparta in de nesten. Ergens ook wel logisch, want aan een hedonistische levensgenieter is een Spartaans bestaan niet besteed. Omdat hij een affaire had met de vrouw van de koning moest Alcibiades Sparta halsoverkop verlaten, waarop de onbetrouwbare demagoog zijn diensten opnieuw aan Athene aanbod. Athene besloot hem te vergeven – gezond verstand was aan de volksvergadering immers niet besteed – waarop Alcibiades warempel de stad in 407 een schitterende overwinning bezorgde. Uiteindelijk ontvluchte Alcibiades Athene opnieuw en zou hij enkele jaren later in Klein-Azië vermoord worden, wellicht in opdracht van de Spartaanse admiraal Lysander die de Atheners definitief op de knieën had gedwongen.

Slechte naam

Cleon, Alcibiades en natuurlijk de makkelijk te beïnvloeden Atheense volksvergadering zelf bezorgden de idee van democratie een slechte naam. Dat Socrates, Plato en Aristoteles fervente antidemocraten waren kwam door de Atheense ochlocratie. En de Griekse filosofen hadden met hun werken veel invloed op hoe men in Europa in de eeuwen die volgden over politiek dacht.

In de middeleeuwen was men wel voor meer volksinvloed – de Derde Stand in de Standen- of Statenvergadering bestond uit de (rijke) burgers – maar volkssoevereiniteit was uit den boze. De koning regeerde bij de gratie Gods en de keizer moest door de paus worden gekroond. In de Franse Revolutie keerde de democratie weer terug. En faalde dankzij volksmenners als Marat en de gevoelloze Robespierre jammerlijk.

De democratie heeft in de twintigste eeuw toch gewonnen, wat komt door de overwinning op het nazisme in de Tweede Wereldoorlog en de overwinning op het communisme na de val van de Muur. Niettemin, onze democratie blijft kwetsbaar. Als gevolg van dreigingen van buitenaf (terroristen, autoritaire leiders als Poetin en Erdogan) en van binnenuit. Discussie is goed, maar de extremen in de politiek hebben weinig op met de vrijheid van meningsuiting voor andersdenkenden, met mensenrechten en the rule of law.

De marge van democratische politiek is smal. Democratie vergt geduld, vergt zelfbeheersing. Demagogen die de massa willen bespelen hebben dat geduld niet. Zij denken slechts aan successen op korte termijn. Zij zien bovendien conflict als dé manier om successen te behalen. We moeten niet alleen waken voor dictatuur, maar er ook voor oppassen dat onze democratie niet in een ochlocratie verandert.

Veel Nederlanders zijn kwaad. Ewout Klei peilt de stemming en sprak met een paar boze burgers. Ze willen niet met naam en toenaam in het artikel verschijnen. Want in Nederland heerst de terreur van politieke correctheid. En straks verliezen ze hun baan of uitkering nog.

Oerhollands echtpaar

We hebben afgesproken in Fort Oranje, waar Jan en en Ingrid wonen in een gezellige stacaravan. Het Oerhollandse echtpaar en hun beste vriend Joost begroeten mij. Joost, een kleine, gedrongen man met donker haar die een beetje lijkt op Danny DeVito, trekt meteen een halve liter blik bier voor mij open. ‘Op Nederland!’, zegt hij. Ik proost en neem een slok voordat ik het gesprek met deze gewone Nederlanders, die houden van Nederland hun vaderland, aanga.

‘Het zijn de asielzoekers. Zij komen hier met duizenden binnen en krijgen meteen alles.’ Jan kijkt mij verontwaardigd aan als ik hem spreek. Hij is een echte Jan, een Hollandse jongen, met zulke handen, een heeft in de jaren zestig Amsterdam nog helpen schoon te vegen. ‘Ik zou Nederland nu graag schoonvegen en alle vluchtelingen eruit willen sodemieteren. Maar dat mag ik niet zeggen. Want dan ben je een racist.’ Ingrid, zijn blonde rondborstige vrouw, die haar krulspelden niet uit haar haar heeft gehaald en zware shag rookt: ‘We hebben ook wapens ingeslagen. We moeten ons verdedigen, als de onvermijdelijke clash komt. Liever een raket in je tuin dan een dobbbern*g*r in je keuken.’ Jan: ‘In de kofferbak van mijn auto ligt een zwaard. Je weet immers maar nooit.’

Share

Subscribe now

Read more

Beeld: Wikimedia Commons

Op 1 en 2 juni 1941, tijdens het Joodse wekenfeest Sjavoeot, voltrok zich in Bagdad een gruwelijke pogrom tegen Joden die honderden dodelijke slachtoffers eiste. Dit bloedbad wordt de Farhud genoemd, Arabisch voor plundering.

Wat gebeurde er precies? De pogrom vond plaats in een machtsvacuüm, nadat de pro-nazistische regering van Rashid Ali al-Gaylani was verslagen door het Britse Rijk. Boze burgers politieagenten en extremistische milities besloten wraak te nemen op de Joden. Meer dan 180 Joden werden gedood, ruim duizend raakten gewond en honderden huizen en winkels werden geplunderd of verwoest.

De Joodse gemeenschap van Irak, destijds ongeveer 150.000 mensen, was diep verweven met het economische en culturele leven van Irak. Toch groeide in de jaren dertig het antisemitisme. Dit werd mede aangewakkerd door de Duitse ambassade, die propaganda verspreidde, Mein Kampf in het Arabisch liet vertalen en jeugdbewegingen naar nazi-model ondersteunde. In de dagen voor de Farhud werden Joodse huizen gemarkeerd, circuleerden geruchten over een snood Joods-Brits complot en werden er plannen gesmeed voor een bredere aanval op de Joodse gemeenschap.

Subscribe now

Het geweld barstte los toen een Joodse delegatie op weg was naar de Irakese regent. Binnen enkele uren verspreidden de aanvallen zich door Bagdad. Joodse gezinnen werden in hun huizen overvallen, vrouwen verkracht, kinderen verminkt en synagogen vernield. Tegelijkertijd zijn er talloze getuigenissen van moslims die hun Joodse buren beschermden, soms met gevaar voor eigen leven. Pas op de middag van 2 juni herstelde het Iraakse leger de orde.

Hoewel de situatie hierna normaliseerde bleek de Farhud een breuklijn. De gebeurtenissen van 1941 kregen pas echt betekenis in 1948, met de stichting van de staat Israël, de Nabka (de etnische zuivering van 700.000 Palestijnen) en de Arabisch-Israëlische oorlog. In reactie hierop braken overal in de Arabische wereld antisemitische pogroms uit. Ook in Irak. Joodse staatsambtenaren werden ontslagen, de burgerrechten van Joden werden ingeperkt en prominente Joden – zoals de gerespecteerde én antizionistische zakenman Shafiq Ades – werden publiekelijk geëxecuteerd. De boodschap was duidelijk. Joden waren niet langer veilig in de Arabische wereld.

Tussen 1948 en 1951 verruilden ongeveer 850.000 Joden de Arabische landen. In Irak vertrok binnen twee jaar meer dan 90 procent van de gemeenschap. De meesten emigreerden naar Israël. Wat begon met de Farhud eindigde in een vrijwel totale leegloop.

Ironisch genoeg had deze golf van antisemitisme een zionistisch effect. Waar veel Joden in de Arabische wereld vóór 1941 en zelfs vóór 1948 sterk gehecht waren aan hun Arabische thuislanden, dwong de combinatie van geweld, discriminatie en politieke uitsluiting hen tot een keuze die zij eerder niet wilden maken. De Arabische wereld verloor zo eeuwenoude Joodse gemeenschappen, terwijl Israël er in korte tijd honderdduizenden Joodse burgers bij kreeg. De Nakba krijgt – terecht – veel aandacht nu. Maar het hele verhaal moet worden verteld, juist ook omdat het zionisme profiteerde van deze antisemitische pogroms.

Nieuwe Wegen. Kent u die partij nog? Waarschijnlijk niet, tenzij u Chris Aalberts of Simon Otjes heet. Het was de partij van Jacques Monasch, die eind 2016 uit de PvdA stapte uit onvrede over de te linkse koers van deze partij. Voor Jalta interviewde ik hem begin 2017.

Monasch kun je zien als een soort Rob Oudkerk, zonder dat legendarische interview met Heleen van Rooyen natuurlijk. Hij was een charismatische rechtsbuiten binnen de PvdA, een lastpost die uiteindelijk uit de partij stapte en voor zichzelf begon.

In zijn gesprek met mij zei Monasch dat er ruimte was voor zo’n 20 Kamerzetels voor het conservatief-linkse geluid van Nieuwe Wegen. Maar op 15 maart 2017 werden het er nul. Zal het Oudkerks partij straks beter vergaan? En, misschien ook een leuke vraag voor journalisten en columnisten, zal Monasch zich bij die nieuwe partij aansluiten?

Share

Jacques Monasch: er is een ruimte van 20 zetels voor ons links-conservatieve geluid

Op 7 november stapte Jacques Monasch uit de PvdA-fractie en drie weken later richtte hij de politieke partij Nieuwe Wegen op. Afgelopen week presenteerde deze partij haar kandidatenlijst voor de Tweede Kamerverkiezingen van 15 maart. Opvallend feit: Monasch is geen lijsttrekker maar staat op nummer 2. Voor Jalta sprak Ewout Klei met Jacques Monasch over zijn breuk met de PvdA, zijn nieuwe partij Nieuwe Wegen en de uitdagingen waarvoor Nederland nu staat.

Diederik Samsom

Monasch en ik kenden elkaar van Opvliegers, waar wij op 11 januari 2016 met Erik de Vlieger twee uur lang over politiek mochten praten. Het was ook tijdens die uitzending dat Monasch voor het eerst afstand nam van het PvdA-beleid, vertelde hij mij nu. Monasch ergerde zich groen en geel aan het vluchtelingenbeleid zoals de PvdA-fractie dat voorstond. Diederik Samsom en de zijnen geloofden heilig in Merkels mantra ‘Wir schaffen das’, terwijl Monasch hier helemaal niet zo zeker van was. ‘In de fractie zei ik, Wir schaffen das nicht, maar naar kritische geluiden werd niet geluisterd.’

Maar kreeg hij nog op zijn kop toen hij leegliep bij Erik de Vlieger? ‘Ze hebben het genegeerd. Ik heb geen reprimande gekregen. Helemaal niks. Dit was bewust. Wel heeft het partijbestuur, zo hoorde ik later, de hele uitzending met ons, opnieuw afgeluisterd ? lopen te luisteren. Maar ze hebben besloten om geen actie te ondernemen.’ Het liep dus met een sisser af, hoewel de PvdA wist dat ze Monasch in de gaten moesten houden.

Na het zomerreces besloot Monasch plotseling om zich te kandideren voor het lijsttrekkerschap van de PvdA. Hij kwam tot dit besluit omdat hij Mark Rutte en Diederik Samsom helemaal ongeloofwaardig vond geworden: ‘Rutte bood aan de VVD-kiezers zijn excuses aan omdat hij zijn verkiezingsbeloften niet was nagekomen, vervolgens verontschuldigde Samsom zich tegenover de PvdA-collega’s in de Tweede Kamer omdat hij ze slecht had behandeld. Samsoms spijt was niet gemeend, want hij was meteen op de media afgestapt. Hij had het niet eerst tegen ons, in fractieverband, gezegd. Het was een spijtbetuiging voor de bühne.’

Maar was Samsom echt zo’n slechte fractieleider dan? Ik weet alleen dan Myrthe Hilkens bij wijze van spreken gillend is weggerend, maar zij vertegenwoordigt juist de dominante progressieve vleugel van de PvdA. Monasch is inderdaad niet positief over het leiderschap van Samsom: ‘We hebben als fractieleden meerdere malen handreikingen aan Samsom gedaan, ik ook, maar hij negeerde dit. Diederik Samsom is niet bereid om mensen mee te nemen. Toen hij tijdens de Tweede Kamerverkiezingen van 2012 een klinkende overwinning behaalde was hij niet meer bereid om naar PvdA-Kamerleden te luisteren. Hij had zijn team geformeerd en was niet meer betrokken bij de fractie. Hij heeft de fractie bewust verwaarloosd. De fractie werd in 2012 ook niet betrokken bij de coalitiehandelingen met de VVD. Dat deden Samsom en zijn team. We kregen om 7 uur ’s ochtends het regeerakkoord voor het eerst onder ogen, we moesten er twee uur later, om 9 uur, in fractieverband, over discussiëren, en om 11 uur moest de beslissing vallen. We kregen dus nauwelijks tijd om hierover kritisch na te denken en werden in feite voor een voldongen feit geplaatst.’

En hoe waren de verhoudingen in de PvdA-fractie eigenlijk? Monasch: ‘Onze fractie van 2012 bestond uit drie groepen Kamerleden. Er was een grote groep nieuwelingen, die het vak nog moesten leren en daarom niet snel op hun strepen zouden staan. Daarnaast had je de groep Kamerleden die hoopten minister of staatssecretaris te worden. Zij waren wellicht loyaal, omdat ze zich niet uit de markt wilden prijzen. Anderen berustten, Samsom had nou eenmaal een eclatante overwinning geboekt.

Valse beloften

Monasch voelt zich 100% sociaaldemocraat, maar was niet 100% PvdA. Monasch vindt het bijvoorbeeld belangrijk dat de Tweede Kamer luistert naar wat de kiezer vindt, terwijl de PvdA-fractie liever haar eigen progressieve koers uitstippelt. Dat de PvdA geen boodschap heeft aan de kiezer bleek volgens Monasch duidelijk tijdens het Oekraïnereferendum van 6 april 2016. De PvdA-fractie had gezegd de uitslag van het referendum te zullen respecteren – het raadgevend referendum zou dan de facto een bindend referendum zijn – maar toen peilingen en polls steeds maar bleven uitwijzen dat de nee-stemmers wellicht zouden winnen begon men te schuiven. Monasch: ‘In de fractie zeiden mensen dat we toch zeker niet de populisten hun zin moesten gaan geven. De uitslag, die inderdaad onwelgevallig was voor de PvdA, werd daarom niet gerespecteerd. De partij kwam op haar eerder gedane belofte terug.’

Ook de verkiezingen voor het lijsttrekkerschap van de PvdA verliepen niet helemaal eerlijk, aldus Monasch. ‘De PvdA had bedacht dat niet-leden ook mochten stemmen. Ze moesten twee euro betalen om tijdelijk lid te worden. Dat tijdelijk lidmaatschap gaf je dan ook het recht om op je favoriete kandidaat te stemmen. Het idee van het tijdelijk lidmaatschap hadden we afgekeken van Labour en Engeland, maar uiteindelijk bleek er toch een addertje on het gras te zitten: tijdelijke leden werden gewoon lid van de PvdA gemaakt en moesten zelf hun lidmaatschap opzeggen. Niks proeflidmaatschap en invloed van de burgers dus. De partij wilde de controle over het proces in handen houden. En juist de partij bestond uit heel veel gelijkgestemden, een belangrijke reden waarom de PvdA in de crisis was beland. De PvdA wilde – als het puntje bij paaltje kwam – helemaal niet open zijn.’

Maar waarom haakte Monasch uiteindelijk af als kandidaat-lijsttrekker? ‘Ik wilde alleen meedoen als de partij de congresuitspraak – tijdelijke leden mochten ook meestemmen op de lijsttrekker – echt zou respecteren, en daarnaast als ik als lijsttrekker ook de ruimte kreeg om het PvdA-verkiezingsprogramma op punten te veranderen. Het programma was immers geschreven door Diederik Samsom en Lodewijk Asscher, de andere twee kandidaten voor het lijsttrekkerschap. Het PvdA-bestuur loog over het eerste en hield mij over het tweede lange tijd aan het lijntje: uiteindelijk kreeg ik te horen dat wanneer ik het programma wilde wijzigen gewoon via de ouderwetse weg, dus via een lokale afdeling en 100 handtekeningen, wijzigingsvoorstellen mocht indienen. En ik had hier maar enkele weken tijd voor. Hier had ik natuurlijk geen zin in, dus ik hield het daarom voor gezien.’

Maar heeft Monasch nu echt hard feelings tegenover de PvdA? Hij blijft – verstandig genoeg – diplomatiek: ‘Ik wens ze al het goede toe.’ Monasch vindt het bovendien kwalijk dat de PvdA niet is uitgenodigd door het RTL-debat, omdat de partij het in de peilingen zo slecht doet. ‘De PvdA is nog steeds de tweede partij van Nederland en bovendien een coalitiepartij. Het zou een schande zijn als Lodewijk Asscher, puur vanwege het feit dat zijn partij het nu slecht in de peilingen doet, aan grote verkiezingsdebatten niet mag meedoen. De PvdA heeft het moeilijk en hoeft in debatten ook zeker niet met fluwelen handschoentjes te worden aangepakt. Maar de PvdA negeren? Dat is een slechte zaak.’

Nieuwe Wegen

Eind november richtte Monasch zijn partij Nieuwe Wegen op. Waarom wéér een nieuwe partij? Is Monasch niet bang voor nog meer versplintering? En is Nieuwe Wegen niet bij voorbaat kansloos? Uiteraard denkt Monasch hier anders over. ‘Nieuwe Wegen heeft een onderscheidend programma. We zijn een sociaal-conservatieve partij, voor de verzorgingsstaat en de menselijke maat, maar kritisch op het thema integratie en voor meer democratie. Bij het laatste moet je denken aan bindende referenda en de gekozen burgemeester.’ Maar is de SP dan geen sociaal-conservatieve partij? Monasch vindt van niet: ‘De Socialistische Partij is een fundamentalistisch-dogmatische partij. Partijvoorzitter Ron Meyer is heel ideologisch en spreekt weer over de klassenstrijd. Lokale SP-politici op Twitter hebben in hun bio staan dat ze ‘overtuigd marxist’ zijn. Daar voel ik mij als sociaaldemocraat absoluut niet thuis bij. Daarnaast onderscheidt de SP zich ten aanzien van het vluchtelingenvraagstuk niet van GroenLinks. Ze zijn voor open grenzen en stellen zich niet normerend op tegenover de nieuwkomers.’

Is Nieuwe Wegen dan misschien een reïncarnatie van DS’70, de conservatieve sociaaldemocratische partij die zich in 1970 afsplitste van de PvdA vanwege de progressieve jongeren van Nieuw Links? En enkele jaren later ruziënd uit elkaar ging? Monasch: ‘Die vraag heb ik vaker gehoord. Om heel eerlijk te zijn, eigenlijk ken ik DS’70 niet zo goed. Ruziënd uit elkaar gegaan? Nee, dat wist ik niet. DS’70 is niet mijn oriëntatie. Ik heb hun programma’s er niet bij gepakt toen we onze ideeën opschreven. Wel is het zo dat wij ons net als DS’70 eerder oriënteren op de PvdA van Willem Drees. Nieuwe Wegen is niet Nieuw Links.’

In zekere zin is Nieuwe Wegen wel Nieuw Links, dat de partij op een vernieuwende manier linkse politiek wil bedrijven. ‘Politicoloog Josse de Voogd schrijft dat de nieuwe partij met haar programma op een plek in het politieke spectrum zit waar geen enkele andere linkse partij zit: links op de sociaaleconomische links-rechts-schaal, conservatief op de niet-materiële progressief-conservatief-schaal. We zijn uniek.’ Monasch vertelt ook dat de kandidaten van Nieuwe Wegen uit alle lagen van de samenleving komen, maar toch vooral uit de provincie, niet zozeer uit Amsterdam. Maar de lijstduwer van Nieuwe Wegen is Leo Buchel, marktkoopman op de Amsterdamse Albert Cuyp’. Ook wil de partij stem geven aan wat Monasch ‘de zwijgende allochtone meerderheid’ noemt. ‘Het gaat hierbij om die allochtonen die normaal willen meedoen aan de samenleving, tegen het wegkijken van links zijn maar ook tegen discriminatie en polarisatie in de samenleving. Denk aan hindoestanen in Nederland die gediscrimineerd worden op straat omdat ze een ander kleurtje hebben, maar ook vrezen voor de radicale islam.’

Monasch wil de PVV niet op voorhanden uitsluiten als mogelijke coalitiepartner: ‘Met de PVV valt prima overeenstemming te bereiken op het gebied van onderwijs en de zorg. Ten aanzien van de democratische rechtsstaat en de vrijheid van godsdienst zijn we als Nieuwe Wegen wel principieel. Dit staat niet ter discussie. De islam verbieden is nonsens. Maar er moet een einde komen aan de buitenlandse financiering van salafistische organisaties in Nederland.’

Ook ten aanzien van de vluchtelingencrisis kiest Nieuwe Wegen voor een conservatieve koers, hoewel de partij niet kiest voor de PVV-aanpak. Monasch: ‘Voor echte vluchtelingen moet er natuurlijk ruimte zijn. Maar het is beter dat we minder asielzoekers goed opvangen, dan meer asielzoekers slecht.’ Monasch heeft sympathie voor de ideeën van VVD-Kamerlid Malik Azmani, die pleit voor opvang in de regio, maar legt andere accenten: ‘We moeten net als Canada vluchtelingen uitnodigen om bij ons te kunnen schuilen via de UNHCR. De UNHCR-kampen moeten een voorportaal worden voor opvang in Nederland en andere EU-landen. Op deze manier wordt de vluchtelingenstroom veel beter gecontroleerd. En krijgen we niet dat heel veel mensen, vooral jonge mannen, deze kant zelf opkomen. Dat vluchtelingen verdrinken. En dat mensenhandelaren hun kwalijke rol kunnen blijven spelen. We moeten vluchtelingen ook vooral als gezin opvangen. Ten slotte vind ik het ook heel belangrijk dat mensen die hier asiel zoeken beloven onze grondwet te respecteren. Willen ze dat om een of andere reden niet, dan komen ze ons land niet binnen. Bij onze partij is ook een dame actief met Tsjechische wortels. Haar ouders ontvluchtten tijdens de Koude Oorlog Tsjecho-Slowakije. Zij snapten dat je echt je best moest doen als je wilt meedraaien in onze samenleving. Dat moeten de vluchtelingen van nu ook beseffen.’

Maar zijn deze ideeën niet in strijd met het VN-vluchtelingenverdrag, waar de PvdA en onze principiële vriendinnen van GroenLinks de bezorgde burger zo graag op wijzen? Monasch: ‘Dit verdrag is niet meer van deze tijd. Het is opgesteld met het oog op een hele andere situatie. De massale, ongewoon grote instroom van nu vraagt om herziening van het vluchtelingenverdrag. Dat vindt de Rotterdamse burgemeester Aboutaleb overigens ook.’

Een ruimte van 20 zetels

Monasch noemt Nieuwe Wegen trouwens geen politieke partij maar spreekt liever van een beweging. Toch pakt hij het anders aan dan Rita Verdonk, met haar Trots op Nederland, en het enige lid van de PVV Geert Wilders. ‘We willen geen traditionele ledenpartij zijn, maar openstaan voor iedereen die zich in onze politiek herkent. Mensen die de 12 punten van onze partij niet onderschrijven hebben niks bij Nieuwe Wegen te zoeken. Een commissie van toezicht ziet er op toe dat de 12 speerpunten worden gerespecteerd. We organiseren geen partijcongressen waar het vooral gaat om de punten en komma’s, maar willen het informeler doen. Wat ons bindt is het gezamenlijke ideaal.’

Hoeveel zetels verwacht Nieuwe Wegen op 15 maart te halen. Monasch geeft hierop een enigszins cryptisch antwoord: ‘Volgens eerder genoemde politicoloog Josse de Voogd is er een ruimte van 20 zetels voor ons links-conservatieve geluid. We kijken hoeveel we hiervan gaan binnenhalen.’ Maar is Monasch dan niet bang dat als Nieuwe Wegen niet in de Tweede Kamer komt op 15 maart de partij als sneeuw voor de zon verdwijnt? ‘We gaan sowieso door. Ook als we niet in de Tweede Kamer komen. We zijn regionaal alles aan het opbouwen en willen ook meedoen aan de Provinciale Statenverkiezingen. Nieuwe Wegen wordt een blijvertje.’

Ten slotte, kan Monasch kort en bondig, het liefst in een of twee zinnen, vertellen waarom ik en andere kiezers op 15 maart juist op Nieuwe Wegen moeten gaan stemmen? Monasch: ‘Als je voorstander bent van een sociaal beleid en de menselijke maat, grenzen wil stellen aan immigratie en asiel en als je onze normen en waarden wil beschermen, dan is Nieuwe Wegen jouw partij.’

Beeld: Wikimedia Commons

Rembrandt groeide uit van Leidse molenaarszoon tot de vernieuwende meester van de Gouden Eeuw. Zijn leven kende triomfen, tegenslagen en radicale artistieke keuzes, maar zijn werk veranderde blijvend de schilderkunst en maakte hem tot een icoon van de Nederlandse cultuur.

Rembrandt Harmensz van Rijn werd op 15 juli 1606 in Leiden geboren als negende kind uit een gezin van tien. Zijn vader was Harmen van Rijn, een molenaar die met een welgestelde bakkersdochter was getrouwd. Rembrandt ging naar de Latijnse school, waar hij kennis maakte met de klassieke mythologie, en schreef zich op veertienjarige leeftijd in aan de Leidse Universiteit. Rembrandt zou echter nooit aan een studie beginnen omdat hij ambieerde om kunstschilder te worden. Zijn ouders gingen hiermee akkoord. Rembrandt ging in de leer bij Jacob Isaacsz. van Swanenburg, een Leidse historieschilder die lange tijd in Italië was geweest. Drie jaar lang was Rembrandt bij hem in de leer. In 1625 vertrok hij naar Amsterdam om te studeren bij Pieter Lastman, de beroemdste historieschilder van zijn tijd. Van hem leerde Rembrandt hoe hij composities moest opbouwen. Het eerste bekende schilderij van Rembrandt dateert ook uit dat jaar.

Na een half jaar bij Lastman in de leer te zijn geweest begon Rembrandt voor zichzelf. Hij opende in Leiden een atelier met zijn studievriend Jan Lievensz. Het vroege werk van Rembrandt is sterk door dat van Lievensz beïnvloed en vice versa. Het waren eigenwijze hemelbestormers. In tegenstelling tot Lastman voelden ze niet de behoefte om naar Italië te gaan, wat in die tijd eigenlijk een must was. De jonge honden richtten zich op het schilderen van historiestukken en legden zich daarnaast toe op ‘tronies’: markante gezichten die een bepaalde emotie uitdrukten. Voor deze troniekoppen begon Rembrandt een sterke voorkeur te ontwikkelen. In plaats van te schilderen in heldere kleuren, wat Lastman deed, koos Rembrandt voor donkere bruintinten. Deze donkere kleuren waren beter om menselijk drama uit te beelden. Daarnaast experimenteerde Rembrandt met het zogenoemde clair-obscur (contrast van licht en donker).

Share

Read more

Wanneer wordt een scherpe polemist eigenlijk een voorspelbare profeet? Zijn hier bepaalde criteria voor? Bijvoorbeeld als ze telkens maar weer over hetzelfde beginnen? Een bepaalde verbetenheid of humorloosheid? Te veel cabaretiers en columnisten waar ik vroeger om kon lachen zijn zuur geworden.

Van sommige auteurs weet je dat ze ideologisch verblind zijn. Meestal lees ik hen niet, of ik lees hen om even weer te weten hoe dogmatisch ze over bepaalde zaken denken of hoe rabiaat hun haat is. Hun schrijfsels zijn problematisch voor nuancezoekers zoals ik, maar ik heb geleerd om met hen te leven. Mijn probleem is met auteurs die aanvankelijk niet in een hokje waren te vangen, maar nu steeds dogmatischer en rabiater worden.

Share

Zo is er een columnist van een zekere krant die ik in het verleden graag las, vanwege zijn humor en originele kijk op zaken. Zijn ruzietjes met andere auteurs kon ik – aanvankelijk – ook wel waarderen. Totdat hij steeds feller werd en ergens onderweg zichzelf verloor. Persoonlijke vetes en de verleiding van het grote gelijk hebben zijn columns verpest. Heel jammer, want hij heeft talent.

Of neem een schrijver bij een andere krant, waar ik nog steeds een zwak voor heb. Hij hekelde terecht dogmatisme en de Nederlandse hokjesgeest. Totdat een zwaar gepolariseerde discussie ook vat op hem kreeg en hij toch onderdeel werd van een kamp en zelfs ging juichen toen een ideologische tegenstander werd gecanceld. Soms moet je kiezen, dat begrijp ik, maar ook dan kun je toch proberen jezelf te blijven. Als je je te veel laat leiden door het kampdenken en daardoor je humor, je vermogen tot zelfrelativering en je intellectuele openheid verliest, dan raak je niet alleen jezelf kwijt, maar ook je intelligente lezers.

Verder heb ik twee zelfbenoemde rebellen – oude lullen die ik nog steeds lief heb – zien veranderen in conservatieve conformisten. En dus weer door diezelfde, zwaar gepolariseerde discussie. Verrassen doen deze auteurs nauwelijks nog. Hun vroegere tegendraadsheid is nu niets meer dan een goedkoop retorisch trucje. Hun geestige provocaties zijn tegenwoordig dikwijls gênant. Doodzonde, want ik las hen graag.

Ideologische kampen eisen loyaliteit en willen dat je fel bent, compromisloos. Onze gepolariseerde samenleving beloont voorspelbaarheid. En de algoritmes op social media, die helaas ook van grote invloed zijn op wat columnisten schrijven, belonen verontwaardiging. Humor en nuance passen niet goed in deze tijd, want die ontregelen het kampdenken, de polarisatie.

Is dit een pleidooi voor saaie nuance? Neen. Je kunt best vilein zijn, zonder te verzuren. Maar dan moet je wel schrijftalent hebben. En het vermogen om te kunnen relativeren, in de eerste plaats jezelf.

Drie maanden terug interviewde ik Elsbeth Etty, voormalig columniste bij NRC. Haar favoriete columnist is uiteraard Hugo Brandt Corstius, waarover ze een lijvige biografie schreef (die ik later nog een keer ga lezen en recenseren, lieve lezers). Brandt Corstius was weliswaar bevooroordeeld, obsessief en vals, echt een verschrikkelijke klootzak soms (mijn woorden), maar in tegenstelling tot alle bevooroordeelde, obsessieve en valse columnisten van nu had hij brille, aldus Etty. Hij bezat een uitzonderlijke virtuoze begaafdheid, waardoor hij alles kon maken, zelfs Paul Cliteur onder een tram wensen. Bovendien beschikte Brandt Corstius over de nodige zelfspot, waardoor zijn in vitriool gedoopte pennenvruchten toch verteerbaar bleken.

Maar niet iedereen heeft zelfspot, laat staan brille. In ieder geval niet op dat hoge intellectuele en literaire niveau als Brandt Corstius, aldus Etty. En juist dan moet je een beetje oppassen met welke registers je allemaal opentrekt, omdat je anders wel heel pathetisch overkomt.

De Romeinen wisten dit ook al: Quod licet Iovi non licet bovi. Wat Jupiter mag mag een rund nog niet. En een rund die met polemisch vuurwerk stunt is geen nieuwe Hugo Brandt Corstius, Karel van het Reve of Eduard Douwes Dekker, maar een literaire Marinus van der Lubbe, een Wannabe Multatuli.

Want hoe zat het ook alweer met Constantinopel? Keizer Constantijn gaf niet alleen christenen in het Romeinse Rijk vrijheid, maar ook stichtte hij in 330 een nieuwe hoofdstad: Nova Roma. Al heel gauw zou de stad echter bekend worden onder de naam Constantinopel.

Constantijn sticht Constantinopel. Beeld: Wikimedia Commons

Herstichte stad

Eigenlijk stichtte Constantijn geen nieuwe stad, maar herstichtte hij de oude Griekse stad Byzantion. Deze stad aan de Bosporus was in 667 voor Christus gesticht en was een Griekse kolonie. In 196 na Christus werd de stad, inmiddels Romeins, zwaar verwoest door keizer Septimius Severus, omdat de stad partij had gekozen voor tegenkeizer Pescennius Niger. Septimius Severus besloot echter de stad te herbouwen, waardoor Byzanion of Byzantium tot grote bloei kwam.

Subscribe now

In 324 na Christus kwam keizer Constantijn, die ook oorlogen met tegenkeizers had gevoerd, op het idee Byzantium tot de tweede hoofdstad van zijn rijk te maken. De stad lag zeer strategisch, op de grens van Europa en Azië, en de keizer kon veel sneller met zijn legers naar de Donau of de Eufraat trekken om zijn rijk te verdedigen tegen binnenvallende barbaren of Perzen. Zes jaren werd er aan de nieuwe hoofdstad gebouwd, op 11 mei 330 was het werk klaar. Na zijn dood werd Nova Roma Κωνσταντινούπολις (Konstantinoupolis) genoemd, de stad van Constantijn.

De muren van Constantinopel. Beeld: Wikimedia Commons

De grootste en rijkste stad van Europa

Constantinopel was van de vierde tot de dertiende eeuw de grootste en rijkste stad van Europa. Terwijl het westen overspoeld werd door barbaren bleef de oostelijke helft van het Romeinse Rijk meer dan duizend jaar bestaan. Dit rijk is de geschiedenis ingegaan als het Byzantijnse Rijk. Dankzij de sterke stadsmuren van keizer Theodosius II, die in de vijfde eeuw na Christus werden aangelegd, slaagden de vijanden van het Byzantijnse Rijk er steeds maar niet in Constantinopel te veroveren. De islamitische Arabieren probeerden het in de zevende en achtste eeuw twee keer, maar werden beide keren verjaagd. Dit was trouwens ook te danken aan Grieks vuur, de middeleeuwse variant van napalm.

De kruisvaarders die in 1204 Constantinopel plunderden en veroverden waren de stad binnengedrongen via de veel zwakkere zeemuren. Uiteindelijk werden de kruisvaarders echter weer verjaagd door de Byzantijnen. Constantinopel hield pas op de hoofdstad van het Byzantijnse Rijk te zijn op 29 mei 1453, toen de Ottomaanse Turken de stad veroverden. Deze datum wordt door historici soms ook gebruikt als de officiële einddatum van het Romeinse Rijk, hoewel andere historici wijzen op het bestaan van het Keizerrijk Trebizonde aan de Turkse kust van de Zwarte Zee, in 1204 gevormd na de plundering van Constantinopel, dat op 15 augustus 1461 door de Ottomaanse Turken werd veroverd. Daarnaast heb je ook nog het vorstendom Theodoro, een vazalstaat van Trebizonde op de Krim, dat pas in december 1475 ten val kwam.

Keizer Justinianus en keizerin Theodora. Beeld: Wikimedia Commons

Constantinopel had tijdens het bewind van keizer Justinianus, die van 527 tot 565 regeerde, zo’n 500.000 inwoners. Dit waren de gouden jaren. Daarna zakte het inwoneraantal, hoewel de stad ook in moeilijkere tijden de grootste stad van Europa bleef. Pas door de plundering tijdens de Vierde Kruistocht raakte Contantinopel honderdduizenden inwoners kwijt.

Dat Constantinopel zo’n grote metropool kon worden was te danken aan de Romeinse aquaducten. Drinkwater vanuit de heuvels, vele kilometers buiten de stad, werd door aquaducten naar Constantinopel getransporteerd en opgeslagen in een enorm waterreservoir: de cisternen. Het beroemdste gebouw van de stad, de enorme Hagia Sophia basiliek, ligt hier vlakbij. De basiliek werd gebouwd op de plaats waar een kleinere basiliek had gestaan, die tijdens de Nika-rellen van 532 was verwoest. Deze rellen waren begonnen in het Hippodroom, een stadion waar de wagenraces werden georganiseerd. Boze supporters wilden keizer Justinianus afzetten, maar dankzij zijn vrouw Theodora vluchtte hij niet de stad uit maar liet zijn generaal Belisarius duizenden relschoppers aan het zwaard rijgen.

In de loop van de middeleeuwen vestigden zich veel buitenlanders in de stad. De Genuezen hadden in het noorden, aan de overkant van de Gouden Hoorn, hun eigen wijk: Pera. Daar bouwden ze ook de beroemde Galatatoren, die nog steeds over de Gouden Hoorn en de Bosporus uitkijkt.

Val van de stad

In 1453, toen de Ottomaanse Turken de stad belegerden, woonden er nog maar 50.000 mensen in Constantinopel. De verdediging bestond uit zo’n 5.000 soldaten. Alleen dankzij de komst van een klein huurleger uit de Italiaanse stadstaat Genua kregen de burgers en de keizer moed, en besloot men alsnog de strijd aan te gaan en zich niet over te geven.

Constantinopel bleek niet tegen het enorme leger van sultan Mehmet opgewassen, die ook beschikte over moderne kanonnen. Het grootste kanon was de monsterlijke en legendarische Basilica, ontworpen door de Hongaar Orban (nee, niet Viktor of Mariska). Eerst had de kanonmaker zijn diensten aangeboden aan de Byzantijnen, maar die konden hem niet betalen. Daarom klopte hij aan bij sultan Mehmet. Die was blij dat de voorheen onneembare landmuren van Constantinopel nu niet langer onkwetsbaar waren.

Een ander obstakel was de enorme ijzeren ketting waarmee de Byzantijnen de Gouden hoorn hadden afgezet. Sultan Mehmed II omzeilde die verdediging door zijn schepen over land te slepen en ze achter de ketting in de Gouden Hoorn te laten verschijnen. Het was een strategische meesterzet die het beleg beslissend kantelde. De 700 Genuanen onder leiding van de charismatische kapitein Giovanni Giustiniani Longo konden de stad niet meer redden.

Toen er een bres in de stadsmuren werd geslagen en de Genuese commandant zwaar gewond was geraakt, was het duidelijk dat de strijd was verloren. De keizer besloot zijn purperen mantel af te werpen en met zijn soldaten strijdend ten onder te gaan. Het lijk van Constantijn XI is echter nooit gevonden. Volgens Griekse legenden is de laatste keizer daarom ook niet echt dood, maar is hij op het laatste moment gered door een engel, die Constantijn XI omtoverde in een standbeeld en hem onder de stad verborg. Daar zal de keizer ooit gewekt worden, om in de toekomst Istanbul weer in Constantinopel te veranderen.

De Turken spreken niet over de val van Constantinopel, maar over de verovering: Fetih 1453. De Hagia Sophia, op dat moment de grootste kathedraal in de christelijke wereld, veranderde in een moskee (en is dat dankzij president Recep Tayyip Erdogan sinds enkele jaren weer opnieuw). Ook veel andere kerken werden in moskeeën veranderd. Dankzij de Turkse verovering van Constantinopel, nu Istanbul geheten, bloeide de stad weer. Er kwamen honderdduizenden mensen wonen, uit alle delen van het groeiende Ottomaanse Rijk.

Sultan Mehmet II was een islamitische veroveraar. Hij zag zichzelf echter niet primair als een oosterse vorst, maar als de rechtmatige opvolger van het Romeinse keizers en erfgenaam van Alexander de Grote. Ook was de verovering van Constantinopel op de Grieken de wraak voor de val van Troje, aldus de nu keizerlijke sultan. Maar niet een list met een houten paard maar het verslepen van een oorlogsvloot over land en een monsterkanon beslisten deze keer de strijd…

Beeld: Screenshot YouTube

Op 28 mei 1987 vloog een West-Duitse puber met 50 vlieguren op de teller doodleuk het strengst bewaakte luchtruim ter wereld binnen. Zijn naam was Mathias Rust.

Hij vloog met Cessna 172, een klein propellervliegtuigje. Zijn bestemming was Moskou. Hij wilde het liefst zo dicht mogelijk bij het Kremlin landen. Het werd uiteindelijk een brug naast de Basiliuskathedraal, midden op het Rode Plein. De Sovjet-Unie stond erbij, keek ernaar en deed helemaal niets.

Rust was geen James Bond, geen dissident en evenmin een spion. Hij was een 18‑jarige hobbyvlieger uit Hamburg die vond dat de wereld wel wat ‘vredesinitiatieven’ kon gebruiken. Twee weken lang vloog hij door Noord-Europa, zogenaamd om zijn vaardigheden te testen. Maar al vanaf het vertrek had hij één doel, namelijk Moskou halen.

Share

Vanaf het moment dat hij de Finse Golf overstak, ging het mis, maar dan vooral aan de kant van de Sovjet-Unie. Drie verschillende luchtafweersystemen zagen hem op radar verschijnen maar niemand durfde te schieten. Generaals discussieerden of het misschien om een groep trekvogels ging. Een MiG‑23 onderschepte hem boven Gdov, maar kreeg geen toestemming om in te grijpen. De Sovjet-luchtafweer bleek een bureaucratische hel waarin niemand wist wie waarvoor verantwoordelijk was.

Rust vloog rustig door, alsof hij een zondagmiddagrondje maakte. Hij verdween even van de radar, mogelijk een korte tussenlanding, en dook daarna weer op, richting Moskou.

Om 19.00 uur lokale tijd cirkelde hij boven de hoofdstad. In het Kremlin landen leek hem geen goed idee, want Rust wilde liever niet ‘verdwijnen’ in een kelder van de KGB. Dus koos hij voor het Rode Plein als landingsbaan. De trolleybusdraden waren net weggehaald voor onderhoud. How convenient. Rust zette zijn Cessna neer, stapte uit en begon handtekeningen uit te delen aan de nieuwsgierige mensen die op het vliegtuigje en zijn jonge piloot waren afgekomen.

De gevolgen waren enorm. Kameraad Gorbatsjov gebruikte het incident om een groot deel van de conservatieve militaire top te ontslaan. Het was de grootste zuivering sinds de jaren dertig. Voor de Sovjet-Unie was deze geschiedenis een pijnlijke vernedering. Een puber in een Cessna had aangetoond dat er gaten zaten in het miljarden kostende luchtafweersysteem.

Rust zelf verdween later in obscuriteit, met wat schandalen en nieuwe carrières. Maar zijn stunt blijft legendarisch en hij zette met zijn landing op het Rode Plein het machtige communistisch imperium grandioos voor paal.